Zmiany w pomocy dla obywateli Ukrainy od 2026: dostęp do opieki zdrowotnej i nowe regulacje pobytowe
Jakie zmiany w dostępie do opieki zdrowotnej czekają niepracujących obywateli Ukrainy w Polsce?
Przekazany do zaopiniowania projekt ustawy o wygaszeniu rozwiązań wynikających z ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy zakłada daleko idące ograniczenia w dostębie do opieki zdrowotnej, a jego głównym celem jest uchylenie przepisów dotychczasowej specustawy. Zgodnie z tymi założeniami, niepracujący obywatele Ukrainy będą mieli dostęp do opieki medycznej w takim samym zakresie, jak pozostali niepracujący cudzoziemcy przebywający na terytorium Polski.
Dla osób nieubezpieczonych oznacza to, że będą mogły korzystać z bezpłatnych świadczeń medycznych wyłącznie w stanach nagłych, co dotyczy również niepracujących obywateli Ukrainy. Wyjątek stanowią nieubezpieczone kobiety będące obywatelkami Ukrainy, które zachowają prawo do bezpłatnych świadczeń medycznych w okresie ciąży i połogu. Przepisy te zostaną wprowadzone w przypadku wystąpienia zagrożenia epidemicznego lub epidemii.
Ograniczenia dotkną również osoby zamieszkujące ośrodki zbiorowego zakwaterowania oraz ofiary przemocy, którym nie będą przysługiwać takie świadczenia jak leczenie uzdrowiskowe, rehabilitacja uzdrowiskowa czy zabiegi endoprotezoplastyki i usunięcia zaćmy. Wyłączenie to obejmuje także podawanie produktów leczniczych wydawanych w ramach programów polityki zdrowotnej ministra właściwego do spraw zdrowia.
Które grupy obywateli Ukrainy zachowają prawo do bezpłatnej opieki zdrowotnej i jakie są wyjątki?
Chociaż zmieniają się zasady dla niepracujących obywateli Ukrainy, którzy będą teraz podlegać opiece medycznej na zasadach ogólnych dla niepracujących cudzoziemców, istnieją grupy zachowujące szersze uprawnienia. Projekt nowej ustawy, zakładający wygaszenie rozwiązań specustawy, trafił już do konsultacji publicznych i przewiduje dalej idące ograniczenia w tym zakresie.
Bezpłatna opieka zdrowotna będzie nadal udzielana małoletnim obywatelom Ukrainy oraz osobom zamieszkującym ośrodki zbiorowego zakwaterowania. Dotyczy to także osób pracujących i ubezpieczonych, a w przypadku osób nieubezpieczonych prawo do bezpłatnych świadczeń przysługuje dzieciom i młodzieży do ukończenia 18. roku życia.
Osoby objęte ochroną czasową w Polsce utrzymają bezpłatne uprawnienia do świadczeń medycznych związanych z zapobieganiem oraz zwalczaniem zakażeń i chorób zakaźnych, co ma na celu zapewnienie bezpieczeństwa epidemiologicznego. Szczególne wyjątki od ogólnych zasad bezpłatnej opieki obejmują ofiary tortur, gwałtu lub innych poważnych form przemocy posiadające numery PESEL ze statusem UKR, a także żołnierzy rannych w wyniku działań wojennych, którzy nie potrzebują numeru PESEL ze statusem UKR. Pomoc w zakresie zakwaterowania i wyżywienia będzie oferowana jedynie grupom szczególnie wrażliwym.
Jakie zmiany administracyjne i prawne dotyczące pobytu obywateli Ukrainy wejdą w życie?
Opiniowany projekt ustawy przewiduje przeniesienie najważniejszych narzędzi specustawy, w tym uregulowań dotyczących numeru PESEL UKR, do ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony. Projektodawca argumentuje te zmiany faktem, że instytucje publiczne i samorządy wdrożyły się w obsługę cudzoziemców w ramach zwykłych procedur. Planowane jest zastąpienie papierowego zaświadczenia wydawanego przez Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców elektroniczną kartą DIIA, a tożsamość i pobyt będzie można potwierdzać również za pośrednictwem aplikacji mObywatel.
Numer PESEL UKR pozostanie kluczowy dla potwierdzania legalnego pobytu, a niedokonanie rejestracji będzie traktowane jako dorozumiana rezygnacja z ochrony czasowej. Przepisy ściśle określają termin na dopełnienie formalności: niezłożenie wniosku o PESEL UKR w ciągu 14 dni od wjazdu do Polski będzie skutkować wygaśnięciem ochrony. Nowe regulacje zakładają jednocześnie przedłużenie legalności pobytu dla osób uciekających przed wojną oraz tych, których dokumenty były już przedłużane, co umożliwi złożenie wniosku o legalny pobyt w okresie do 4 marca 2027 roku.
Świadczenia socjalne oferowane przez Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców ulegną ograniczeniu, co dotyczy również pomocy w zakresie zakwaterowania i wyżywienia. Ograniczenia te, obejmujące nawet grupy szczególnie wrażliwe, wynikają z wysokich kosztów przeniesienia beneficjentów do standardowych rozwiązań polskiego systemu. Ponadto projekt ma zakończyć możliwość zakładania działalności gospodarczej na specjalnych zasadach, choć firmy założone wcześniej na mocy specustawy będą mogły funkcjonować do końca okresu legalności pobytu obywateli Ukrainy.
Kiedy wejdzie w życie nowa ustawa dotycząca obywateli Ukrainy i jakie przepisy przejściowe przewidzi?
Projekt ustawy przewiduje przepisy przejściowe, których celem jest wygaszenie dotychczasowych nadzwyczajnych rozwiązań, a sama ustawa dostosowuje polskie prawo do decyzji Rady Unii Europejskiej przedłużającej ochronę czasową. Ustawa wejdzie w życie co do zasady 5 marca 2026 roku, jednak zmiana zasad pomocy nastąpi w roku 2026.
Przepisy przejściowe obejmują szereg kwestii, w tym wypłatę świadczeń na rzecz rodziny oraz mechanizmy rozliczeniowe Funduszu Pomocy utworzonego do finansowania wsparcia. Regulacje te przewidują również przedłużenie ważności wiz i dokumentów do 4 marca 2027 roku.
W obszarze edukacji do końca bieżącego roku szkolnego utrzymane zostanie finansowanie dodatkowych zadań, takich jak bezpłatny transport, pomoc materialna, nauka w oddziałach przygotowawczych czy dodatkowe lekcje języka polskiego. Po zakończeniu roku szkolnego placówki oświatowe powrócą do zwykłych zasad funkcjonowania.
