Coraz więcej przypadków KZM. Tak możesz się łatwo chronić

Kleszczowe zapalenie mózgu - groźna choroba odkleszczowa

Kleszczowe zapalenie mózgu to choroba wywoływana przez wirusa przenoszonego głównie przez ukąszenie zakażonego kleszcza. W przeciwieństwie do boreliozy nie odpowiadają za nią bakterie, więc antybiotyk tu nie pomoże. Wirus może zaatakować opony mózgowo-rdzeniowe, mózg, a czasem także rdzeń kręgowy. W cięższych przypadkach kończy się hospitalizacją, a część pacjentów przez długi czas zmaga się z bólami głowy, problemami z koncentracją, osłabieniem czy innymi następstwami neurologicznymi. 

Eksperci od dawna zwracają uwagę, że liczba zachorowań w Polsce rośnie. Według danych publikowanych przez Szczepienia.info, w 2023 roku odnotowano 659 przypadków KZM, podczas gdy w 2019 roku było ich 265. To pokazuje, że problem przestał dotyczyć wyłącznie pojedynczych regionów i coraz częściej trafia do ogólnopolskich statystyk.

Przeczytaj też: Uwaga na kleszcze – już żerują. Choroba może prowadzić do trwałych ubytków w mózgu

Najpierw „grypa”, potem nagłe pogorszenie – tak potrafi wyglądać KZM

To właśnie dlatego KZM jest tak podstępne. Choroba bardzo często ma przebieg dwufazowy. W pierwszej fazie pojawiają się objawy, które łatwo pomylić z infekcją sezonową: gorączka, bóle mięśni, osłabienie, bóle głowy, nudności, rozbicie. U części osób na tym etapie wszystko się kończy. U innych po kilku dniach pozornej poprawy przychodzi druga, znacznie groźniejsza faza. 

Wtedy mogą pojawić się:

• silny ból głowy
• wysoka gorączka
• sztywność karku
• światłowstręt
• wymioty
• zaburzenia równowagi
• senność, splątanie, problemy neurologiczne

Jeśli po ukąszeniu kleszcza – albo nawet bez zauważonego ukąszenia – pojawią się takie objawy, nie warto czekać. Trzeba pilnie skontaktować się z lekarzem lub zgłosić się na SOR, zwłaszcza gdy dochodzą objawy neurologiczne. KZM rozpoznaje się na podstawie obrazu klinicznego i badań zlecanych przez lekarza. 

Kleszcz już się wbił? Liczy się szybka reakcja, ale bez paniki

Po kontakcie z kleszczem najważniejsze jest jedno: usuń go jak najszybciej. NFZ przypomina, że im dłużej kleszcz pozostaje w skórze, tym większe jest ryzyko zakażenia chorobami odkleszczowymi. Pajęczaka najlepiej chwycić pęsetą lub specjalnym narzędziem jak najbliżej skóry i wyciągnąć zdecydowanym, prostym ruchem do góry. Nie należy go smarować tłuszczem, alkoholem, masłem ani niczym „dusić”. 

Po usunięciu:

• zdezynfekuj miejsce ukąszenia
• sprawdź, czy kleszcz został wyjęty w całości
• zanotuj datę ukąszenia
• obserwuj skórę i samopoczucie przez kilka tygodni

Ważne: brak rumienia nie wyklucza problemu, a w przypadku KZM rumień wędrujący zwykle w ogóle nie występuje. To objaw kojarzony przede wszystkim z boreliozą. Jeśli po kilku dniach lub tygodniach pojawią się gorączka, silne bóle głowy, objawy „jak przy grypie” albo dolegliwości neurologiczne – trzeba zgłosić się do lekarza i powiedzieć o ukąszeniu. 

Szczepionka to najmocniejsza tarcza – i dziś zrobisz ją nawet w aptece

Warto wiedzieć, że na KZM nie ma leczenia przyczynowego, stosuje się głównie leczenie objawowe. Właśnie dlatego specjaliści tak mocno podkreślają rolę profilaktyki, a przede wszystkim szczepienia. Szczepionki przeciw KZM są inaktywowane, czyli zawierają zabitego wirusa i nie mogą wywołać choroby. Są zalecane zwłaszcza osobom często przebywającym w lasach, parkach, na działkach, a także leśnikom, rolnikom, turystom czy osobom mieszkającym na terenach o większej liczbie zachorowań. 

W Polsce szczepienie przeciw KZM jest szczepieniem zalecanym, czyli co do zasady odpłatnym. Pacjent.gov.pl podaje jednak ważny wyjątek: osoby zawodowo narażone na zakażenie, np. leśnicy, mogą mieć pokrywany koszt szczepionki i szczepienia przez pracodawcę. Dodatkowo lokalnie działają też samorządowe programy bezpłatnych szczepień – przykładem jest Warszawa, gdzie w latach 2025–2027 działa program dla mieszkańców w wieku 20–59 lat. 

Bardzo dobra wiadomość dla dorosłych jest taka, że przeciw KZM można zaszczepić się również w aptece, jeśli dana placówka realizuje szczepienia. Potwierdza to NFZ: dorośli mogą zaszczepić się w aptekach przeciw 18 chorobom, w tym przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu. Narodowy Fundusz Zdrowia finansuje w całości kwalifikację oraz podanie szczepionki, czyli usługę farmaceuty. Sama szczepionka może być bezpłatna, częściowo refundowana albo pełnopłatna – zależnie od uprawnień pacjenta. W przypadku KZM najczęściej oznacza to, że usługa szczepienia jest bezpłatna, ale preparat trzeba kupić odpłatnie. 

A więc? Nie czekaj do wakacji. Im wcześniej zaczniesz szczepienie, tym lepiej, bo organizm potrzebuje czasu, by zbudować ochronę. A poza szczepieniem warto pamiętać o codziennych podstawach: długie nogawki, zakryte buty, repelent, oglądanie ciała po spacerze i szybkie usuwanie kleszcza. To drobiazgi, które naprawdę robią różnicę. 

Źródła:
https://www.gov.pl/web/gis/katalog-szczepien-dostepnych-w-aptekach-poszerzony
https://szczepienia.pzh.gov.pl/w-polsce-rosnie-liczba-zachorowan-na-kleszczowe-zapalenie-mozgu/
https://www.gov.pl/web/psse-grodzisk-mazowiecki/rozpoczyna-sie-sezon-kleszczowy--jak-chronic-sie-przed-borelioza-i-kleszczowym-zapaleniem-mozgu
https://www.nfz.gov.pl/aktualnosci/aktualnosci-centrali/poradnik-pacjenta-nie-lekcewaz-ukaszenia-kleszcza%2C8600.html
https://www.nfz.gov.pl/aktualnosci/aktualnosci-centrali/szczepienia-w-aptece-2026-pelna-lista-szczepien-dla-doroslych-finansowanych-przez-nfz%2C8892.html
https://pacjent.gov.pl/aktualnosc/zaszczep-sie-w-aptece
https://pacjent.gov.pl/aktualnosc/zaszczep-sie-przeciw-kleszczowemu-zapaleniu-mozgu