Palący problem z zębami
Wizyta u dentysty od razu zdemaskuje palacza. Przebarwienia, nieświeży oddech i kamień nazębny sprawiają, że właśnie dentysta często jako pierwszy widzi skutki nałogu. – Sięganie po „dymka” wiąże się z ryzykiem pojawienia się 15 rodzajów nowotworów. Rak jamy ustnej to tylko jeden z nich – przypomina z okazji Światowego Dnia Rzucania Palenia specjalista chirurgii stomatologicznej dr n. med. Łukasz Konopka.
***
Polacy, po latach zaniedbań, zaczęli w końcu dbać o biały uśmiech. Nadal nie jest różowo, bo według raportu „Jak Polacy właściwie dbają o zęby?” UCE Research i Implant Medical zaledwie co drugi dorosły Polak szczotkuje zęby dwa razy dziennie. Za to co trzeci dorosły pali papierosy. Czy to się nie wyklucza? Czy ma sens dobieranie najlepszej pasty, jeżeli palimy?
Ma, ale nie wystarczy. Pacjent często skupia się na kolorze uśmiechu. Ja patrzę także na jego „fundamenty”. Bo nie chodzi wyłącznie o to, czy zęby są białe, ale czy – mówiąc kolokwialnie – mają się na czym trzymać. To szczególnie ważne w kontekście palenia papierosów. Regularna higienizacja i częste wizyty na fotelu dentystycznym niewiele zdziałają, jeśli pacjent od lat pali papierosy. Dym papierosowy to tysiące substancji chemicznych, w tym np. formaldehyd czy rakotwórcze N-nitrozoaminy. Te same związki można znaleźć w klejach, lakierach, farbach czy spalinach samochodowych. Wszystko to oczywiście trafia do płuc, ale wcześniej przechodzi przez jamę ustną. Skutki palenia papierosów widzę codziennie w moim gabinecie – nawet jeśli pacjent nie przyznaje się do nałogu w wywiadzie poprzedzającym wizytę. Zęby, dziąsła i błona śluzowa nie kłamią. Konsekwencje zaczynają się od chorób przyzębia. Polacy nie są tutaj odosobnieni. W Stanach aż co drugi palacz papierosów ma takie właśnie problemy.
Czy skutki palenia możemy zobaczyć już podczas mycia zębów?
Tak, choć jest pewien haczyk: w lustro zaglądamy codziennie. Przyzwyczajamy się do swojego odbicia i dlatego nie widzimy stopniowych, małych zmian. A skutki palenia papierosów postępują stopniowo. To nie jest tak, że po pierwszym wypalonym papierosie dziąsła zaczną krwawić, a zęby od razu staną się czarne. To proces. Jednak choroba przyzębia, utrata zębów, leukoplakia – czyli białe zmiany błony śluzowej – czy w końcu rak jamy ustnej nie są abstrakcyjnymi zagrożeniami z odległej przyszłości. To realne problemy, z którymi spotykamy się w gabinecie zdecydowanie za często. Leukoplakia występuje u palaczy około sześciokrotnie częściej niż u osób niepalących. A kiedy pacjent mówi: „Najwyżej zrobię sobie implanty”, odpowiadam: to nie takie proste. Jeśli nie rzucisz palenia, papierosy mogą pokrzyżować również ten plan. Palenie jest jednym z głównych czynników ryzyka niepowodzenia leczenia implantologicznego.
Czyli palacze nie mają szans na nowy uśmiech?
Implant to nie nowy ząb, który po prostu wstawiamy i zapominamy o sprawie. Tkanki wokół niego muszą się zagoić, a palenie ten proces zaburza. To jak z remontem: samo pomalowanie ścian w łazience nie wystarczy, jeśli w głębi jest wilgoć i grzyb. U palacza tkanki mają gorsze warunki do regeneracji, a ryzyko powikłań i niepowodzenia leczenia implantologicznego jest istotnie wyższe. Podobny problem dotyczy gojenia po usunięciu zęba. Kiedy więc pacjent siada na fotelu i mówi: „Chcę mieć implant”, pytanie o papierosy nie jest formalnością. Nie rozmawiamy już tylko o tym, co może wydarzyć się za wiele lat, ale o powodzeniu leczenia, które właśnie planujemy.
***
Tyle się teraz mówi o nowych produktach z nikotyną. Czy one wpływają na zęby tak samo?
Wpływają, ale w różnym stopniu. I nie wpływają tak bardzo, jak papierosy. W papierosach najgorszy jest dym. Ale brak dymu nie oznacza braku problemów. E-papierosy i podgrzewacze tytoniu mogą wiązać się z mniejszą ekspozycją na wiele substancji toksycznych niż tradycyjne papierosy, ale zdrowe to one na pewno nie są. Mam wrażenie, że za rzadko się o tym mówi. Trzeba jednak uczciwie powiedzieć, że badań jest nadal niewiele, a ich jakość nie pozwala jeszcze dobrze ocenić długofalowego ryzyka, które wiąże się z korzystaniem z takich produktów. O kilku badaniach warto jednak wspomnieć. Przykładowo, przegląd opublikowany w British Dental Journal wskazuje, że saszetki nikotynowe są prawdopodobnie produktem o „istotnie niższym ryzyku” dla zdrowia jamy ustnej niż palenie papierosów. Artykuł przeglądowy opublikowany we Frontiers in Oral Health również to potwierdza: analizy toksykologiczne wykazują znacznie niższy poziom substancji szkodliwych w saszetkach nikotynowych niż w papierosach. Krótkoterminowe badania obserwowały też zmniejszenie podrażnień błony śluzowej i stanów zapalnych dziąseł u palaczy, którzy z papierosów przeszli na saszetki. Podkreślam jednak, że brakuje nam danych epidemiologicznych, pozwalających ocenić wpływ na ryzyko raka jamy ustnej w dłuższym okresie.
To może lepiej byłoby po prostu zakazać papierosów i im podobnych produktów?
Jako lekarz jestem przede wszystkim za edukacją i prewencją, czyli przekazywaniem wiedzy na temat złych nawyków, ich skutków oraz informowaniu pacjentów o tym, jak mogą ich uniknąć. Jeżeli ktoś nie chce mierzyć się z próchnicą, chorobami dziąseł, przyzębia i innymi schorzeniami jamy ustnej – powinien znacząco ograniczyć używki. Na przykład zmienić dietę, usuwając z niej wyroby bogate w cukier i rzucić palenie. Jak działają zakazy, widzimy po wprowadzeniu podatku cukrowego, który miał wyeliminować spożycie słodkich napojów, szczególnie wśród dzieci. Ja – na razie – nie widzę efektów podatku cukrowego wśród swoich młodszych pacjentów. Obawiam się, że podobnie mogłoby być z zakazami jeżeli chodzi o papierosy czy inne tego typu wyroby, bo zakazy są znacznie mniej skuteczne niż wczesna i powszechna edukacja.
Czy chce Pan powiedzieć, że palenie papierosów szkodzi tak samo jak cukier?
Nie. Chcę powiedzieć, że jest wiele legalnych produktów, które szkodzą. Niektóre mniej, niektóre bardziej, ale jednak szkodzą. Tak jest z cukrem. Na przykład: cukier jest w cukierkach i jogurtach owocowych. Czy oba produkty wpływają na nas tak samo? Nie. Podobnie jest z paleniem tytoniu. Papierosy, pod kątem zdrowia jamy ustnej, są najwyżej w tej hierarchii złych nawyków. Nieco niżej są inne produkty z tytoniem – jak wspomniane podgrzewacze czy nawet popularna na Kaszubach tabaka. Fakt, że wszystkie te produkty mają negatywny wpływ na zdrowie, nie oznacza, że mają taki sam profil ryzyka. To są dwie różne kwestie.
Dlaczego?
Bo samo słowo „tytoń” nie mówi jeszcze wszystkiego o tym, na co narażamy organizm. W przypadku papierosa kluczowe jest to, co dzieje się po przyłożeniu zapalniczki. Papierosy się pali, wciągamy smołę, która osadza się na zębach. Stąd osad, zmiana koloru i nieestetyczny wygląd, który potem pacjenci chcą poprawić. To błędne koło. Dostępne dane pokazują, że użytkownicy e-papierosów mają mniej niekorzystnych zmian przyzębnych niż osoby palące papierosy. Choć – oczywiście – stan ich jamy ustnej jest gorszy niż u osób, które nie używają żadnych produktów nikotynowych.
***
A wspomniane wcześniej saszetki nikotynowe? Wokół nich również narosło sporo skrajnych opinii.
Poza tymi badaniami, o których już mówiłem, jest jeden wniosek ogólny: saszetki nikotynowe wiążą się ze znacznie mniejszą ekspozycją na wiele substancji toksycznych niż papierosy. Nie zawierają tytoniu, dostarczają tylko nikotynę miejscowo, na dziąsło. Nie są obojętne, powodują podrażnienia, ale skala ich szkodliwego działania dla zdrowia jamy ustnej jest dużo niższa niż palenie. Wszystko zależy od tego, co z czym porównujemy. Jeśli porównujemy różne produkty nikotynowe to najgorsze i ekstremalnie szkodliwe są papierosy, a na drugim końcu skali będziemy mieli saszetki, o szkodliwości znacznie niższej. Opieram się na danych z literatury naukowej i jako lekarz uważam, że szczegółowe informacje o poziomie szkodliwości poszczególnych wyrobów nikotynowych powinny być powszechnie dostępne.
Czy pacjenci pytają Pana co mają zrobić jeśli palą papierosy a nie udaje im się rzucić? Czy pytają o szkodliwość różnych produktów?
Być może zaskakujący wyda się Państwu fakt, że jako dentyści często jesteśmy pierwszymi lekarzami, u których w ogóle pojawia się rozmowa na temat problemu palenia! Dentysta czy higienista często potrafi rozpoznać charakterystyczne skutki palenia. Czy mamy wytyczne lub informacje o różnej szkodliwości różnych produktów dostępnych na rynku? Nie. Ja poszukuję tych informacji na własną rękę w literaturze naukowej. Czy te produkty są u nas w jakiś sposób badane i weryfikowane? Chyba nie, ja w każdym razie nic o tym nie wiem. A jako specjaliści bardzo potrzebujemy tej wiedzy żeby móc w sposób merytoryczny rozmawiać z pacjentami.
Czy dentysta rzeczywiście powinien być jednym ze specjalistów, którzy namawiają do rzucenia palenia?
Oczywiście! Wszyscy lekarze powinni walczyć z tym szkodliwym nałogiem i dlatego wszyscy powinniśmy mieć równy dostęp do tej samej wiedzy. Skoro już mam pacjenta na fotelu, który chce słuchać, powinienem móc mu powiedzieć dokładnie to samo co usłyszałby u internisty czy kardiologa. Dentysta jest niedocenianym sojusznikiem w walce z paleniem. Mamy wyjątkową sytuację: widzimy skutki działania dymu papierosowego bezpośrednio. Nie musimy opowiadać pacjentowi o czymś, co być może wydarzy się za 20 lat. Możemy pokazać mu stan jego dziąseł i błony śluzowej. Co więcej, gabinet stomatologiczny jest miejscem, które regularnie odwiedzają również młodzi ludzie, często z rodzicami. Badania pokazują, że ponad 70 proc. uczniów szkół średnich odwiedza gabinet stomatologiczny przynajmniej raz w roku. Tymczasem tylko około 13 proc. z nich słyszało od personelu stomatologicznego ostrzeżenie dotyczące palenia, mimo że wiemy doskonale, że odsetek nastolatków używających nikotyny jest znacznie wyższy. Ostatnie badania ESPAD mówią, że papierosy w ostatnim miesiącu palił co trzeci nastolatek w grupach wiekowych 15-16 i 17-18 lat, a w przypadku e-papierosów – co drugi. To pokazuje, jak duży potencjał profilaktyczny mamy właściwie na wyciągnięcie ręki.
Co powiedziałby Pan pacjentowi, który pali i mówi: „Panie doktorze, moje zęby przecież wyglądają dobrze”?
Powiedziałbym: właśnie dlatego warto porozmawiać o tym teraz, a nie dopiero wtedy, kiedy pojawi się problem. Jama ustna potrafi długo nie wysyłać wyraźnych sygnałów ostrzegawczych. A kiedy pojawia się ból, rozchwianie zębów czy inny poważny problem, proces chorobowy może być już zaawansowany, a jego leczenie bardzo kosztowne. I powiedziałbym jeszcze jedno: rzucenie palenia to nie tylko inwestycja w płuca. To również inwestycja w dziąsła, zęby, gojenie po zabiegach i przyszłe zdrowie całego organizmu.