Nowe normy cholesterolu – serce zaczyna chorować szybciej, niż myślisz

Czym właściwie jest cholesterol i dlaczego jest szkodliwy?

Cholesterol to woskowata substancja tłuszczowa (lipid) krążąca we krwi, która jest absolutnie niezbędna do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Stanowi element budulcowy błon komórkowych, jest potrzebna do syntezy witaminy D, kwasów żółciowych oraz hormonów takich jak estrogen, testosteron czy kortyzol. Większość cholesterolu w naszym organizmie (ok. 60-80%) produkuje wątroba, a pozostała część dostarczana jest wraz z dietą.

Problem nie leży w samym cholesterolu, ale w jego nadmiarze i zaburzonych proporcjach. Aby lipidy mogły przemieszczać się we krwi, łączą się z białkami, tworząc lipoproteiny. Profil lipidowy dzieli się na kluczowe frakcje:

• LDL (lipoproteiny o niskiej gęstości) – potocznie znane jako „zły cholesterol”. Jego nadmiar przenika do ścian naczyń krwionośnych, utleniając się i prowadząc do stanu zapalnego.
• HDL (lipoproteiny o wysokiej gęstości) – „dobry cholesterol”, którego zadaniem jest wyłapywanie nadmiaru cząsteczek lipidowych ze ścian tętnic i transportowanie ich z powrotem do wątroby, skąd są wydalane.
• Trójglicerydy (TG) – inny rodzaj tłuszczów we krwi, pełniący funkcję magazynu energii. Podwyższony poziom TG jest silnie powiązany z otyłością, insulinoopornością i złą dietą (nadmiarem cukru i alkoholu).

Gdy poziom „złego” cholesterolu (LDL) rośnie, odkłada się on w ścianach tętnic, tworząc tzw. blaszkę miażdżycową. Blaszka ta rośnie latami, zwężając światło naczyń krwionośnych i utrudniając transport tlenu. Gdy pęknie, tworzy się zakrzep, który może całkowicie zablokować przepływ krwi. Jest to bezpośrednia przyczyna najgroźniejszych zdarzeń kardiologicznych – zawału mięśnia sercowego oraz udaru niedokrwiennego mózgu.

Objawy wysokiego cholesterolu

Podwyższony cholesterol to sztandarowy przykład schorzenia określanego jako "cichy zabójca". Przez wiele lat wysoki poziom lipidów nie daje absolutnie żadnych objawów. Pacjenci często czują się świetnie, nie odczuwając bólu ani osłabienia, podczas gdy ich naczynia krwionośne ulegają systematycznej degeneracji.

Niekiedy jednak, zwłaszcza przy silnej hipercholesterolemii uwarunkowanej genetycznie, organizm może wysyłać subtelne sygnały ostrzegawcze. Należą do nich:

• Żółtaki (kępki żółte) – niewielkie, żółtawe grudki pod skórą. Najczęściej tworzą się w okolicach powiek i kącików oczu, ale mogą też występować na łokciach, kolanach i ścięgnach (np. ścięgnie Achillesa).
• Rąbek starczy rogówki – wyraźny, szarawo-biały pierścień wokół tęczówki oka. Choć występuje u osób w podeszłym wieku naturalnie, jego obecność u kogoś przed 45. rokiem życia silnie sugeruje zaburzenia lipidowe.
• Ból w klatce piersiowej (dławica piersiowa) – pojawia się na zaawansowanym etapie miażdżycy, jako sygnał niedotlenienia serca podczas wysiłku fizycznego lub silnego stresu.

Brak objawów nie oznacza braku choroby. Stąd nieustanne apele lekarzy o konieczności profilaktyki.

Nowe normy cholesterolu

Współczesna kardiologia całkowicie odeszła od modelu „jednej uniwersalnej normy dla każdego”. Nowe wytyczne, w tym ostre aktualizacje wprowadzone wiosną 2024 roku przez Polskie Towarzystwo Diagnostyki Laboratoryjnej i Polskie Towarzystwo Lipidologiczne, są jednoznaczne: pożądane stężenie cholesterolu zależy ściśle od ogólnego ryzyka sercowo-naczyniowego pacjenta (liczonego według skali SCORE2). Im wyższe ryzyko chorób układu krążenia, tym niższy powinien być poziom cholesterolu frakcji LDL.

Normy cholesterolu LDL (zależne od ryzyka kardiologicznego):

• Ryzyko małe (osoby młode, zdrowe, bez nałogów): docelowy LDL wynosi < 115 mg/dl (< 3,0 mmol/l).
• Ryzyko umiarkowane: stężenie LDL < 100 mg/dl (< 2,6 mmol/l).
• Ryzyko duże (osoby ze znacznie podwyższonym jednym czynnikiem ryzyka, np. ciężkim nadciśnieniem, oraz diabetycy bez uszkodzeń narządowych): docelowy LDL < 70 mg/dl (< 1,8 mmol/l).
• Ryzyko bardzo duże (osoby z rozwiniętą chorobą sercowo-naczyniową, po przebytym zawale, udarze, z wieloletnią cukrzycą i niewydolnością nerek): docelowy LDL < 55 mg/dl (< 1,4 mmol/l).
• Ryzyko ekstremalne (kolejny incydent wieńcowy w odstępie mniejszym niż dwa lata): stężenie LDL < 40 mg/dl (< 1,0 mmol/l).

Rewolucja w normach trójglicerydów
Niezwykle ważną zmianą jest diametralne zaostrzenie norm dla trójglicerydów we krwi. Do niedawna za prawidłowy poziom uznawano wartość poniżej 150 mg/dl. Obecne restrykcyjne wytyczne wskazują następujące granice normy:

Wynik na czczo: < 100 mg/dl (< 1,1 mmol/l).

Wynik nie na czczo: < 125 mg/dl (< 1,4 mmol/l). Wartości wyższe skłaniają lekarzy do podjęcia wczesnej interwencji dietetycznej lub leczenia niefarmakologicznego.

Jak badać poziom cholesterolu i jak często?

Ocenę gospodarki lipidowej diagnozuje się na podstawie lipidogramu (profilu lipidowego). To szybkie i tanie badanie z krwi żylnej ocenia stężenie cholesterolu całkowitego, poszczególnych frakcji (HDL, LDL, często także nie-HDL) oraz trójglicerydów. Badanie to jest refundowane w Polsce przez NFZ w ramach m.in. programu Profilaktyka 40 Plus oraz w gabinetach lekarzy rodzinnych.

Częstotliwość badań:

• Osoby dorosłe, zdrowe, bez obciążeń (tzw. niskie ryzyko): Badanie należy powtarzać profilaktycznie co 5 lat, zaczynając już od wczesnej dorosłości. Serce choruje szybciej niż myślimy – nie czekaj do czterdziestki, żeby po raz pierwszy zbadać swój organizm!
• Osoby z obciążeniami, w tym palące tytoń i z nadwagą (ryzyko umiarkowane i duże): Kontrola profilu lipidowego powinna odbywać się częściej, najlepiej co 1-2 lata. Ważnym sygnałem jest także wywiad rodzinny (jeśli w najbliższej rodzinie zdarzały się wczesne zawały przed 55. rokiem życia, profilaktykę należy rozpocząć wcześnie).
• Pacjenci kardiologiczni i leczeni na hipercholesterolemię (ryzyko bardzo duże): U tych osób diagnostyka dobierana jest ściśle przez lekarza, na ogół lipidogram sprawdza się od 4 do 6 tygodni po wdrożeniu lub modyfikacji leczenia farmakologicznego, a następnie po ustabilizowaniu sytuacji – przynajmniej raz w roku.

Jak się przygotować do wykonania profilu lipidowego?

Ważną, ułatwiającą życie pacjentom nowością w medycynie jest to, że współcześnie rutynowy lipidogram przesiewowy u osób dorosłych nie musi być koniecznie pobierany na czczo. Standardowy, lekki posiłek zjedzony rano nie wypaczy wyników cholesterolu całkowitego, HDL oraz LDL w sposób klinicznie istotny. Niemniej jednak, jeżeli Twoje poprzednie wyniki trójglicerydów były mocno podwyższone (powyżej 400 mg/dl) lub chorujesz na poważne zaburzenia kardiologiczne bądź metaboliczne, lekarz może poprosić, abyś na następne badanie pojawił się tradycyjnie, na czczo (minimum 10 do 12 godzin po ostatnim, w miarę lekkim posiłku).

Pamiętaj! Lepsze nawyki (dieta śródziemnomorska, aktywność fizyczna trwająca minimum 150 minut w tygodniu, odstawienie alkoholu i papierosów, dbanie o odpowiedni sen) to klucz do utrzymania lipidów w ryzach i skuteczna inwestycja w dziesięciolecia sprawnie funkcjonującego serca.