Borelioza – przyczyny, objawy, rozpoznanie, badania, leczenie

Borelioza – przyczyny, objawy, rozpoznanie, badania, leczenie
pixabay
Autor Magdalena Samecka19.10.2020

Borelioza jest poważną, wieloukładową chorobą zakaźną wywoływaną przez bakterie Borellia burgdorferi, do zakażenia nią dochodzi w wyniku kontaktu z zainfekowanym chorobą kleszczem. Borelioza może dawać pierwsze objawy w postaci rumienia wędrującego niedługo po ukąszeniu i wówczas diagnoza jest oczywista, ale może także przez wiele lat pozostać nierozpoznana. Jak objawia się borelioza? Jak wygląda jej leczenie?

Czym jest borelioza?

Borelioza została ona odkryta pod koniec lat 70. XX w. – w 1977 r. w miejscowościach Lyme i Old Lyme w Stanach Zjednoczonych odnotowano pierwsze przypadki (borelioza bywa też nazywana chorobą z Lyme).

Do zakażenia krętkami z rodzaju Borella dochodzi za pośrednictwem kleszczy z gatunku Ixodes ricinus. Pajęczaki te żyją w lasach liściastych o średnim poziomie wilgotności, na łąkach, paprociach i innych roślinach leśnych. By przeżyć, potrzebują żywiciela – atakują ptaki, gady oraz ssaki, w tym człowieka. Kleszcze wkręcają się w skórę przy pomocy aparatu gębowego, który wyglądem przypomina nożyczki i żądłem tworzą otwór w ukrwionej tkance, dzięki czemu mocno przytwierdzają się do skóry. Ukąszenie przez kleszcze często jest niezauważalne, ponieważ w ich ślinie znajduje się substancja znieczulająca.

Borelioza – czy każdy kleszcz przenosi boreliozę?

Nie, ukąszenie przez kleszcza nie zawsze jest równoznaczne z zachorowaniem na boreliozę. Cykl rozwojowy kleszcza trwa 2–4 lata i składają się na niego następujące etapy:

  • larwa – ma ok. 1 mm długości, atakuje drobne ssaki, głównie gryzonie i ptaki, na których żeruje 3–6 dni,
  • nimfa – ma ok. 1–1,5 mm długości, atakuje nieco większe osobniki, żeruje na nich 4–7 dni,
  • postać dorosła – samce mają ok. 2 mm, a samice 5 mm długości.

Kilkuetapowy cykl rozwojowy kleszcza sprawia, że zwiększa się ryzyko obecności chorobotwórczych bakterii w jego ślinie, nie jest to jednak obligatoryjne (krętkami z rodzaju Borella jest zakażonych kilka procent kleszczy). Jeżeli kleszcz zostanie szybko zauważony i usunięty, a miejsce wkłucia zdezynfekowane, ryzyko zarażenia bakterią Borellia burgdorferi maleje, aczkolwiek nie znika całkowicie. Dodatkowo, ponieważ ludzki organizm jest wyposażony w we własne mechanizmy obronne, część infekcji jest samoistnie niwelowana, a zakażenie przebiega bezobjawowo.

Borelioza – objawy

Borelioza to choroba wieloukładowa, co oznacza, że może dawać objawy ze strony różnych narządów. Okres wylęgania to od 3 do 30 dni, przy czym schorzenie przebiega odmienne u różnych osób. Pierwsze symptomy mogą się pojawić nawet po kilku miesiącach, a nawet latach od ukąszenia. Różne może być także ich nasilenie.

Borelioza jest chorobą postępującą, można wyróżnić kilka jej stadiów.

Borelioza – postać wczesna

Najbardziej charakterystycznym objawem, z którym kojarzona jest borelioza, jest rumień wędrujący. W miejscu wkłucia kleszcza pojawia się czerwona plama, początkowo jest ona niewielkich rozmiarów i stopniowo się powiększa. Wyglądem przypomina wysypkę ułożoną na skórze w okręgi różniące się odcieniem. Jeżeli występuje rumień, jest to w pewnym sensie dobry znak, gdyż to objawy typowy w przypadku zakażenia boleriozą, nie budzi wątpliwości diagnostycznych, dzięki czemu można od razu postawić rozpoznanie i wdrożyć leczenie. Po rozpoczęciu antybiotykoterapii rumień wędrujący stopniowo zanika, zazwyczaj trwa to kilka dni.

Oprócz wyżej wymienionego najczęściej występujące objawy w postaci wczesnej boreliozy to:

  • powiększone węzły chłonne,
  • pseudochłoniak boreliozowy – naciek w miejscu wczepienia kleszcza w skórę,
  • objawy sugerujące infekcję, takie jak: stan podgorączkowy, gorączka, ból mięśni i stawów, ogólne osłabienie.

W 20–30% przypadków zakażenia bakterią z rodzaju Borella rumień wędrujący w ogóle nie występuje. Choroba pozostaje wówczas niezauważona i postać wczesna przechodzi w fazę rozsianą.

Borelioza – postać wczesna rozsiana

W fazie wczesnej rozsianej pojawiają się objawy wtórne. Obejmuje ona okres od 2 tygodni do kilku miesięcy od zainfekowania. Bakterie Borellia burgdorferi przemieszczają się wówczas do różnych narządów, wykorzystując układ krwionośny i limfatyczny, powodując następujące objawy:

  • umień wędrujący mnogi – kilka rumieni rozsianych na ciele,
  • objawy neurologiczne – tworzą zespół symptomów określanych jako neuroborelioza, obejmują one zapalenie nerwów czaszkowych prowadzące do porażenia mięśni twarzy i zapalenie opon mózgowych oraz mózgu; pojawiają się wówczas: bóle głowy, bóle karku, sztywność karku, nudności, zaburzenia pamięci,
  • objawy ze strony stawów – bóle i obrzęki stawów, które charakteryzują się nawrotowością, gorączka, osłabienie,
  • objawy ze strony układu krążenia – zapalenie mięśnia sercowego, bloki zatokowe, częstoskurcze komorowe.

Borelioza – postać późna

Postać późna boreliozy występuje od kilkunastu miesięcy do nawet kilku lat od pierwotnego zakażenia. Na tym etapie choroba jest najtrudniejsza do zdiagnozowania i leczenia, objawy są zazwyczaj mylone z symptomami innych schorzeń. Sam chory już zazwyczaj nie pamięta, że kiedykolwiek został ukąszony przez kleszcza. W postaci późnej boreliozy dochodzi do trwałych uszkodzeń narządów i tkanek. Objawy wówczas występujące to m. in.:

  • przewlekłe zapalenie stawów,
  • uszkodzenie układu nerwowego: encefalopatia, uszkodzeniem nerwów czaszkowych, uszkodzenie nerwów obwodowych, fibromialgia, drżenie mięśni, parestezje,
  • przewlekłe zanikowe zapalenie skóry – stan zapalny przebiegający z zaczerwienieniem i obrzękiem skóry, poszerzeniem naczyń krwionośnych, obszarami wzmożonej pigmentacji,
  • przewlekłe zapalenie opon mózgowo–rdzeniowych i mózgu.

Borelioza – rozpoznanie

Jak widać, borelioza daje szereg objawów ze strony różnych narządów i tkanek i może przebiegać w odmienny sposób – inne mogą być objawy u poszczególnych chorych, inne może być ich nasilenie. Pacjenci, którzy wiedzą, że zostali ukąszeni przez kleszcza przebywają zazwyczaj krótszą drogę do postawienia diagnozy od tych, którzy nie zarejestrowali tego faktu.

Rozpoznanie boreliozy odbywa się zazwyczaj na podstawie wywiadu medycznego i stwierdzenia charakterystycznych objawów klinicznych. W celu potwierdzenia zakażenia bakterią Borellia burgdorferi wykonuje się również badania serologiczne, należy jednak pamiętać, że żaden z dostępnych testów nie potwierdza ani nie wyklucza boreliozy w 100%.

Przeciwciała bada się dwuetapowo:

1. Test ELISA – to test immunoenzymatyczny, inaczej immunoenzymosorpcyjny. Wykorzystuje on enzymy wchodzące w reakcje z antygenami do wykrycia ich reakcji ze swoistymi przeciwciałami. Dodatni wynik testu ELISA nie jest podstawą do postawienia diagnozy, świadczy jedynie o kontakcie z bakterią. Test negatywny również nie jest w 100% wiarygodny, w ok. 30% przypadków daje bowiem wynik fałszywie ujemny.

2. Test Western Blot (immunoblotting) – jest czulszy od testu ELISA, można go wykonać minimum 3 tygodnie od potencjalnego zakażenia. Służy on do wykrywania przeciwciał (w klasie IgM oraz IgG), które organizm wytwarza podczas kontaktu z krętkiem boreliozy. Wynik dodatni świadczy o obecności bakterii w organizmie, ale nie mówi, czy jest ona aktywna. Wynik ujemny może natomiast być zafałszowany, np. wtedy, gdy infekcja jest w początkowej fazie rozwoju lub przeciwnie – gdy trwa już kilka lat i przeciwciała zostały „zużyte” podczas walki z chorobą.

Do diagnostyki boreliozy mogą służyć również m. in.:

  • PCR i PCR Real time – testy szukające DNA bakterii w krwi,
  • badanie na aparacie MORA – metoda biorezonansu komórkowego, wykorzystująca fale elektromagnetyczne,
  • hodowla krętków,
  • test transformacji limfocytów (LTT) – badanie polega na wykrywaniu limfocytarnej odpowiedzi systemu immunologicznego na antygeny bakterii,
  • oznaczanie limfocytów CD57+/CD3-.

Borelioza – leczenie

Leczenie boreliozy, podobnie jak diagnostyka, jest procesem długotrwałym. Najprostsza jest oczywiście sytuacja, gdy pojawia się rumień wędrujący, wówczas nie ma jeszcze objawów towarzyszących i można natychmiast wdrożyć antybiotykoterapię. Najczęściej stosuje się doxycylinę i amoksycylinę, a w postaci późnej ceftriakson lub penicylinę krystaliczną. Kuracja trwa od 21 do 28 dni i może zostać powtórzona.

W przypadku boreliozy w zaawansowanym stadium leczenie może nie doprowadzić do całkowitego wyleczenia i pozbycia się objawów. Dzieje się tak, ponieważ doszło już do trwałego uszkodzenia narządów i tkanek (np. stawów).

Następny artykuł