Smog dusi Polskę – gdzie oddycha się najgorzej i jak chronić swoje zdrowie?
Problem zanieczyszczenia powietrza, powszechnie nazywanego smogiem, to w Polsce nie tylko kwestia sezonu grzewczego. Choć zimą widoczny jest efekt tzw. niskiej emisji (spalania w przestarzałych piecach), to w innych miesiącach jakość powietrza również bywa alarmująca. Nowe rankingi wskazują, że na czele niechlubnych list zanieczyszczenia powietrza znajdują się często mniejsze miejscowości, a długofalowe skutki zdrowotne dotyczą każdego, kto oddycha skażonym powietrzem.
- Główny problem to pyły zawieszone oraz rakotwórczy benzo(a)piren, który w niektórych miastach wielokrotnie przekracza normy.
- Długotrwałe narażenie na smog zwiększa ryzyko chorób układu krążenia, takich jak zawał serca i udar mózgu, a nie tylko schorzeń oddechowych.
- Podstawową ochroną jest monitoring jakości powietrza, ograniczenie aktywności na zewnątrz w dni smogowe oraz stosowanie masek i oczyszczaczy powietrza.
Czym właściwie jest smog?
Smog to mieszanina zanieczyszczeń, która powstaje wskutek działalności człowieka i specyficznych warunków atmosferycznych. W Polsce głównymi sprawcami są pyły zawieszone, czyli drobne cząstki stałe, oznaczane jako PM 10 i PM 2,5 (ich średnica nie przekracza odpowiednio 10 i 2,5 mikrometra, oraz rakotwórcze substancje chemiczne, takie jak benzo(a)piren. Te zanieczyszczenia pochodzą głównie z tzw. niskiej emisji – czyli spalania węgla, drewna lub odpadów w domowych piecach i kotłach (tzw. „kopciuchach”). Choć programy wymiany pieców działają, dane Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska (GIOŚ) wskazują, że średnie stężenie pyłu PM10 w 2024 r. wzrosło o 7%w porównaniu do roku 2023.
Niestety, problem dotyczy nie tylko dużych aglomeracji, ale też mniejszych miejscowości. Właśnie tam, gdzie dominują indywidualne systemy grzewcze, zanieczyszczenie osiąga najwyższe poziomy.
Alarm dla powietrza w Polsce
Według najnowszych raportów, w Polsce wciąż odnotowuje się rekordowo wysokie stężenia szkodliwych substancji. Szczególnie niepokojący jest poziom benzo(a)pirenu (B(a)P) dla tej substancji norma Unii Europejskiej wynosi zaledwie 1 ng/m³.
W rankingu Polskiego Alarmu Smogowego za 2024 r., Nowa Ruda (woj. dolnośląskie) zajęła niechlubne pierwsze miejsce - średnioroczne stężenie B(a)P tam sięgnęło 7 ng/m³, co oznacza aż 700% norm.
Miasta takie jak Nowy Targ oraz Sucha Beskidzka (woj. małopolskie) również regularnie przekraczają dopuszczalny poziom benzo(a)pirenu - ich stężenia to około 5 ng/m³, czyli pięciokrotność normy.
Z kolei z raportu Europejskiej Agencji Środowiska (EEA) wynika, że w 2022 r. w Polsce przedwcześnie zmarło około 34,7 tys. osób w związku z narażeniem na pył PM2,5.
Smogowe zanieczyszczenia są szczególnie groźne, ponieważ cząstki PM2,5, a zwłaszcza ultra-drobne pyły, przenikają głęboko - aż do pęcherzyków płucnych, a następnie dostają się do krwiobiegu. W efekcie mogą uszkadzać narządy wewnętrzne, przyczyniając się do chorób układu oddechowego, krążenia, nowotworów i skrócenia życia.
Jak smog szkodzi i jakie są konsekwencje dla zdrowia?
Długotrwałe narażenie na smog działa na organizm w sposób chroniczny i podstępny. Wbrew powszechnej opinii, smog szkodzi nie tylko układowi oddechowemu. Badania naukowe wielokrotnie potwierdziły, że pyły zawieszone i toksyczne związki chemiczne mają bezpośredni związek z rozwojem poważnych chorób przewlekłych.
Najczęściej potwierdzane konsekwencje zdrowotne to:
- Choroby układu krążenia: Smog jest czynnikiem ryzyka dla zawału serca, udaru mózgu, nadciśnienia tętniczego oraz zaburzeń rytmu serca. Szacuje się, że powikłania sercowo-naczyniowe odpowiadają za większość zgonów związanych z zanieczyszczeniem powietrza.
- Choroby układu oddechowego: Zwiększone ryzyko astmy, przewlekłej obturacyjnej choroby płuc (POChP), częstsze infekcje dróg oddechowych oraz nowotwory (np. rak płuc).
- Zaburzenia neurorozwojowe: Narażenie na smog w życiu płodowym i wczesnym dzieciństwie może wpływać negatywnie na rozwój układu nerwowego, w tym obniżać funkcje poznawcze.
Wzrost poziomu zanieczyszczeń jest szczególnie niebezpieczny dla osób starszych, dzieci, kobiet w ciąży oraz pacjentów cierpiących już na choroby układu krążenia i oddechowego.
Kiedy do lekarza?
Do lekarza warto zgłosić się wtedy, gdy pojawiają się objawy świadczące o tym, że zanieczyszczone powietrze negatywnie wpływa na zdrowie. Szczególnie ważne jest to u dzieci, osób starszych, kobiet w ciąży oraz osób z chorobami przewlekłymi.
Natychmiast skontaktuj się z lekarzem, jeśli wystąpią:
- dusznosci, problemy z oddychaniem, „ściskanie” w klatce piersiowej,
- nagłe pogorszenie astmy lub POChP, konieczność częstszego używania inhalatora,
- silny, uporczywy kaszel, który nie ustępuje mimo domowych metod,
- ból w klatce piersiowej, kołatanie serca, zawroty głowy,
- objawy sugerujące infekcję, np. wysoka gorączka, ropna wydzielina, ból zatok,
- u dzieci: szybkie męczenie się, głośny oddech, problemy z jedzeniem lub snem.
Skontaktuj się z lekarzem w trybie pilnym, jeśli:
- zauważysz pogorszenie chorób przewlekłych (astma, choroba serca, alergie, nadciśnienie),
- masz długotrwałe podrażnienie gardła, nosa lub oczu,
- pojawia się nietypowy ból głowy, osłabienie lub trudność w koncentracji w dniach o wysokim smogu,
- kaszel lub chrypka utrzymują się ponad 7–10 dni.
Profilaktycznie zgłoś się do lekarza, gdy:
- mieszkasz w rejonie z bardzo zanieczyszczonym powietrzem i zauważasz nawracające objawy,
- chcesz dobrać leki lub plan działania na dni z wysokim stężeniem PM10/PM2,5,
- potrzebujesz oceny czynności płuc (np. spirometrii).
Źródło: Pacjenci.pl, Raport Polskiego Alarmu Smogowego (PAS) “Smogowi Rekordziści 2024”, Raport Europejskiej Agencji Środowiska (EAŚ) o wpływie zanieczyszczenia powietrza na zdrowie
