Opłata za pobyt w DPS – kiedy musisz płacić za rodzica, a kiedy nie? Wyjaśniamy

Kaskadowy system finansowania placówek opiekuńczych

Zgodnie z obowiązującymi przepisami ustawy o pomocy społecznej, finansowanie pobytu w Domu Pomocy Społecznej odbywa się w oparciu o ścisłą hierarchię. System ten chroni w pierwszej kolejności budżety samorządowe, wymuszając poszukiwanie środków bezpośrednio w majątku samego zainteresowanego oraz jego najbliższych.

Kolejność odpowiedzialności finansowej kształtuje się następująco:

• Mieszkaniec DPS – ponosi główny ciężar kosztów. Na poczet pobytu placówka ma prawo potrącić maksymalnie 70 proc. jego stałego, miesięcznego dochodu (np. emerytury lub renty).
   
• Zstępni oraz małżonek – w sytuacji, gdy środki pensjonariusza nie pokrywają pełnej kwoty, obowiązek dopłaty przechodzi na dzieci, a w następnej kolejności na dorosłe wnuki oraz męża lub żonę.
   
• Gmina – samorząd, z terenu którego osoba została skierowana do jednostki całodobowej opieki, pokrywa różnicę dopiero wtedy, gdy wyczerpane zostaną możliwości finansowe samego podopiecznego oraz jego rodziny (lub gdy rodzina uzyska prawomocne zwolnienie z opłat).

Należy wyraźnie zaznaczyć, że organy pomocy społecznej rutynowo wysyłają do członków rodziny pisma z zaproszeniem na wywiad środowiskowy. Stanowi on podstawę do wyliczenia potencjalnej partycypacji w kosztach, jednak sam fakt bycia zstępnym nie oznacza automatycznego obowiązku przelewania środków na konto placówki.

Sztywne kryteria dochodowe. Kiedy powstaje obowiązek dopłaty?

Ustawodawca zabezpieczył rodziny przed popadnięciem w ubóstwo z powodu konieczności opłacania rachunków za krewnych. Kluczowym wskaźnikiem jest tutaj tzw. ustawowe kryterium dochodowe pomocy społecznej. Obowiązek wsparcia finansowego DPS aktywuje się wyłącznie u tych osób, których zasoby przekraczają 300 proc. wspomnianego progu.

Obecne limity kształtują się na następującym poziomie:

• Dla osoby gospodarującej samotnie limit wynosi 2 328 zł netto.
   
• Dla osoby funkcjonującej w rodzinie (wielu domowników) próg ten wynosi 1 800 zł netto na każdego członka gospodarstwa domowego.

Fundamentalną zasadą tego mechanizmu jest ochrona minimalnego dochodu. Po uregulowaniu należności za pobyt członka rodziny w instytucji, w portfelu płatnika musi pozostać kwota nie mniejsza niż wyżej wymienione 300 proc. kryterium. Jeżeli dochód zstępnego jest niższy lub równy podanym stawkom, gmina nie posiada podstaw prawnych, by żądać jakichkolwiek dopłat. Różnicę w całości pokrywa wówczas budżet państwa lub samorząd.

Sytuacje wyjątkowe. Kiedy prawo całkowicie anuluje rachunki?

Nawet w przypadku dysponowania wysokimi zarobkami, przekraczającymi ustawowe limity, prawo przewiduje sytuacje umożliwiające całkowite zwolnienie z obciążeń. Znowelizowane przepisy, w tym artykuły 64 oraz 64a ustawy o pomocy społecznej, zawierają precyzyjny katalog okoliczności, w których samorząd może, a w niektórych przypadkach musi, odstąpić od egzekwowania należności.

Do najważniejszych przesłanek zwalniających z partycypacji finansowej należą:

• Rażące zaniedbywanie obowiązków rodzinnych – mowa tu o sytuacjach historycznych, w których obecny pensjonariusz DPS uchylał się od wychowania, stosował przemoc domową lub był uzależniony, co drastycznie wpłynęło na relacje z dziećmi.
   
• Kwestie alimentacyjne – zwolnienie przysługuje, jeśli rodzic w przeszłości nie płacił zasądzonych alimentów (konieczność wykazania prawomocnego wyroku sądu oddalającego powództwo o alimenty lub zaświadczenia o bezskutecznej egzekucji).
   
• Kwestie karne i prawa rodzicielskie – absolutną podstawą do odstąpienia od pobierania opłat jest prawomocny wyrok skazujący pensjonariusza za umyślne przestępstwo przeciwko osobie zobowiązanej do płacenia, a także prawomocne pozbawienie go władzy rodzicielskiej.
   
• Trudna sytuacja życiowa płatnika – długotrwała, przewlekła choroba, bezrobocie, samotne wychowywanie dzieci, okres ciąży lub ponoszenie kosztów utrzymania innego krewnego w placówce całodobowej.

Każda z wymienionych sytuacji wymaga udokumentowania podczas procedury administracyjnej. Decyzje nie są podejmowane automatycznie – proces uruchamia się zawsze na wniosek osoby zobowiązanej, poparty solidnym materiałem dowodowym.

Procedura odwoławcza krok po kroku. Jak bronić domowego budżetu?

Zderzenie z biurokracją bywa przytłaczające, jednak konsekwentne trzymanie się przepisów i ram czasowych pozwala na skuteczne zablokowanie niesprawiedliwych decyzji finansowych wydawanych przez ośrodki pomocy społecznej.

Osoby obarczone rachunkami powinny wdrożyć następującą ścieżkę działania:

• Szczegółowa weryfikacja decyzji administracyjnej – dokument przysłany przez urzędników musi bezwzględnie zawierać jasne uzasadnienie prawne i faktyczne oraz być doręczony wszystkim prawnie zobowiązanym członkom rodziny.
   
• Kalkulacja budżetu i złożenie wniosku – w przypadku, gdy dochód nie przekracza bariery 300 proc. kryterium lub gdy zachodzą inne przesłanki (np. przewlekła choroba), należy niezwłocznie złożyć w ośrodku wniosek o całkowite lub częściowe zwolnienie z opłaty.
   
• Gromadzenie materiału dowodowego – do pism urzędowych niezbędne jest dołączenie dowodów. Najwyższą moc mają zaświadczenia lekarskie, orzeczenia sądowe, akty oskarżenia, protokoły policyjne (np. dawne Niebieskie Karty) oraz zaświadczenia o dochodach.
   
• Rygorystyczne przestrzeganie terminów – prawo przewiduje dokładnie 14 dni na wniesienie oficjalnego odwołania od niekorzystnej decyzji ośrodka (liczone od momentu odebrania pisma).
   
• Droga sądowa – w przypadku utrzymania w mocy negatywnego stanowiska przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze (SKO), osoba zobowiązana posiada 30 dni na skierowanie skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego (WSA).

W sprawach najtrudniejszych, zwłaszcza tych dotyczących udowadniania historycznej przemocy psychicznej lub fizycznej w rodzinie, kluczowe może okazać się wsparcie profesjonalnego pełnomocnika prawnego.

Źródło: Ustawa z dnia 15 września 2022 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 2022 poz. 2140)