W 5 województwach rośnie liczba zakażeń. Ponad 90% pacjentów trafia do szpitala

Statystyki zachorowań rosną. Te województwa są najbardziej narażone

Dane zaprezentowane w raporcie zatytułowanym „Choroby zakaźne i zatrucia w Polsce w 2025 roku” obnażają skalę rozprzestrzeniania się kleszczowego zapalenia mózgu na terenie kraju. Najwyższą liczbę potwierdzonych przypadków, które niemal w całości wymagały leczenia szpitalnego, odnotowano w północno-wschodniej oraz centralnej Polsce.

Czołówka zestawienia zachorowań za 2025 rok prezentuje się następująco:

• Województwo podlaskie – 228 zgłoszonych przypadków KZM.
   
• Województwo mazowieckie – 215 potwierdzonych infekcji.
   
• Województwo warmińsko-mazurskie – 133 przypadki.
   
• Województwo lubelskie – 71 przypadków.
   
• Województwo dolnośląskie – 68 przypadków.

Eksperci Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego wskazują, że największy przyrost zachorowań w stosunku do roku 2024 zaobserwowano na Dolnym Śląsku, Mazowszu oraz Podlasiu. Kolejne miejsca pod kątem dynamiki wzrostu zajęły województwa śląskie, lubelskie, warmińsko-mazurskie i małopolskie. Co istotne, zgłoszenia KZM napłynęły ze wszystkich województw, co ostatecznie potwierdza, że wirus jest trwale obecny na terenie całego kraju.

Główną przyczyną takiego stanu rzeczy są postępujące zmiany klimatyczne. Łagodniejsze zimy i wyższe średnie temperatury roczne sprzyjają rozszerzaniu zasięgu występowania kleszczy, wydłużają okres ich żerowania i bezpośrednio wpływają na powiększanie populacji tych pajęczaków. 

Ponadto rosnąca mobilność społeczeństwa ułatwia przenoszenie tak zwanych chorób wektorowych na obszary, które dotychczas uchodziły za bezpieczne. Kleszcze występują obecnie nie tylko w lasach czy parkach, ale powszechnie zasiedlają przydomowe ogródki, miejskie skwery oraz tereny porośnięte niskimi krzewami i trawą.

Podstępny mechanizm wirusa KZM. Od objawów grypopodobnych po uszkodzenie mózgu

Kleszczowe zapalenie mózgu to ostra choroba wirusowa. W przeciwieństwie do boreliozy, gdzie patogen potrzebuje często od kilkunastu do 24 godzin na wniknięcie do organizmu żywiciela, do zakażenia wirusem KZM wystarczy samo ukłucie. Wirusy znajdują się w gruczołach ślinowych kleszcza i przedostają się do krwiobiegu natychmiast po przerwaniu ciągłości skóry.

Szczególne niebezpieczeństwo stanowią nimfy, czyli młodociane stadia rozwojowe kleszcza. Z uwagi na ich mikroskopijne rozmiary, często pozostają one całkowicie niezauważone na ciele człowieka. Zakażenie może również nastąpić drogą pokarmową – poprzez spożycie niepasteryzowanego mleka pochodzącego od zakażonego zwierzęcia. Transfuzja krwi lub przeszczep narządu od dawcy w fazie ostrej wiremii (czyli intensywnego namnażania się wirusa we krwi) to rzadsze, choć potwierdzone medycznie drogi transmisji.

Czas inkubacji choroby wynosi od 7 do 14 dni. Jej przebieg jest z reguły dwufazowy, co znacząco utrudnia szybką diagnozę:

• Faza pierwsza (początkowa): U wielu pacjentów przebiega całkowicie bezobjawowo. U innych wywołuje symptomy łudząco przypominające grypę, takie jak ogólne zmęczenie, podwyższona temperatura ciała, nudności oraz bóle mięśni i głowy.
   
• Faza druga (neurologiczna): Po początkowym okresie, u części zakażonych pacjentów, wirus przedostaje się do ośrodkowego układu nerwowego. Dochodzi wówczas do rozwoju groźnych stanów zapalnych – zapalenia rdzenia kręgowego, zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych lub zapalenia mózgu.

Na tym etapie stan zdrowia pacjenta ulega gwałtownemu pogorszeniu. Pojawiają się bardzo silne bóle głowy, charakterystyczna sztywność karku, poważne zaburzenia koordynacji ruchowej, zaburzenia świadomości, a w skrajnych przypadkach również porażenia. To właśnie te symptomy w 99 proc. przypadków zmuszają chorych do wezwania pomocy medycznej i kończą się bezwzględną hospitalizacją.

Rokowania w zaawansowanej fazie KZM są poważne. Z danych PZH wynika, że u od 35 proc. do 58 proc. chorych, u których doszło do zajęcia ośrodkowego układu nerwowego, rozwijają się trwałe powikłania neurologiczne. Niestety, w przypadku około jednej na sto osób zakażonych, choroba kończy się zgonem.

Brak leku celowanego. Szczepienia ochronne jedyną skuteczną barierą

Współczesna medycyna nie opracowała dotychczas terapii celowanej przeciwko wirusowi KZM. Oznacza to, że lekarze nie dysponują lekiem, który mógłby zatrzymać rozwój neurologicznej fazy choroby lub zniwelować jej niszczycielskie skutki. 

Leczenie w warunkach szpitalnych opiera się wyłącznie na łagodzeniu objawów i podtrzymywaniu funkcji życiowych pacjenta. PZH stanowczo podkreśla, że ochrona przed samym ukąszeniem kleszcza przy użyciu repelentów czy odpowiedniego ubioru jest trudna i często zawodna, a ocena, czy dany pajęczak jest nosicielem wirusa, bez badań laboratoryjnych jest niemożliwa.

Z tego względu jedynym udowodnionym naukowo i wysoce skutecznym sposobem zapobiegania ciężkiemu przebiegowi kleszczowego zapalenia mózgu oraz jego powikłaniom jest przyjęcie szczepionki. Preparat jest przeznaczony dla wszystkich grup wiekowych, ponieważ ryzyko zachorowania nie jest uzależnione od wieku.

Aby uzyskać pełną i trwałą odporność, wymagane jest przyjęcie pełnego schematu szczepienia:

• Szczepienie pierwotne: Składa się z trzech dawek podawanych w określonych przez producenta odstępach czasu.
   
• Dawki przypominające: Należy je przyjmować regularnie, co 3 do 5 lat, aby utrzymać odpowiedni poziom przeciwciał we krwi.

Szczepionka przeciwko KZM figuruje w kalendarzu szczepień jako preparat zalecany, co oznacza, że co do zasady jest on pełnopłatny. Można go przyjąć w placówkach Podstawowej Opieki Zdrowotnej (POZ) po uprzedniej kwalifikacji lekarskiej lub w prywatnych centrach medycznych. Dla wygody pacjentów, osoby dorosłe mogą również zaszczepić się w wybranych aptekach ogólnodostępnych świadczących tego typu usługi.

Warto jednak sprawdzić dostępność lokalnych programów profilaktycznych finansowanych przez samorządy. Przykładem takich działań jest Warszawa, w której w latach 2025–2027 funkcjonuje program całkowicie bezpłatnych szczepień przeciw KZM. Inicjatywa obejmuje pełen schemat pierwotny (trzy dawki) i jest skierowana do mieszkańców stolicy znajdujących się w przedziale wiekowym od 20 do 59 lat.

Artykuł ma charakter poglądowy i informacyjny. Nie stanowi porady medycznej ani nie zastępuje konsultacji z lekarzem lub farmaceutą.

Źródło: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego - Zakład Epidemiologii Chorób Zakaźnych i Nadzoru