Azbest można zgłosić tylko do 2026 r. Brak deklaracji to problem z dofinansowaniem wymiany dachu i potężne kary

Terminy i obowiązki dotyczące zgłoszenia obecności azbestu w nieruchomościach

W Polsce całkowity zakaz wytwarzania oraz stosowania wyrobów azbestowych obowiązuje od września 1998 roku, co stanowiło początek systemowego odchodzenia od tego niebezpiecznego surowca. W celu uporządkowania procesu deazbestacji, rząd przyjął Program Oczyszczania Kraju z Azbestu na lata 2009-2032, którego nadrzędnym celem jest definitywne wyeliminowanie tego materiału z terytorium państwa do końca 2032 roku. Pomimo istniejących od dekad ograniczeń, azbest wciąż występuje w znacznych ilościach na wielu polskich posesjach.

W dostępnych danych podano, że ostateczny termin na złożenie przez właścicieli nieruchomości deklaracji dotyczącej posiadanych wyrobów zawierających azbest upływa 31 stycznia 2026 roku. Inwentaryzacja ta obejmuje szeroki katalog elementów, w tym instalacje, urządzenia, a także rury azbestowo-cementowe. Jednocześnie należy podkreślić, że zgłoszeniu podlegają wszystkie wyroby zidentyfikowane na terenie danej nieruchomości.

Po formalnym dopełnieniu obowiązku zgłoszenia, na właścicielach spoczywa ustawowa konieczność zadbania o profesjonalne usunięcie tych materiałów. Proces ten, ze względu na stopień ryzyka, musi być przeprowadzony wyłącznie przez wyspecjalizowaną firmę, posiadającą stosowne uprawnienia. Warto zaznaczyć, że niedopełnienie obowiązku inwentaryzacji skutkuje koniecznością samodzielnego pokrycia wysokich kosztów utylizacji w przyszłości.

Jakie poważne zagrożenia zdrowotne wiążą się z ekspozycją na azbest?

Azbest jest klasyfikowany jako jeden z najbardziej szkodliwych materiałów budowlanych wykorzystywanych w przeszłości, głównie ze względu na swoją strukturę włóknistą. Podczas mechanicznego uszkodzenia lub naturalnego starzenia się materiału dochodzi do uwalniania mikrowłókien, które po przedostaniu się do dróg oddechowych wnikają głęboko do płuc i pozostają w nich trwale. W rezultacie prowadzi to do poważnych jednostek chorobowych, takich jak pylica azbestowa, rak płuc czy międzybłoniak opłucnej. Co więcej, schorzenia te mogą ujawnić się po bardzo długim czasie, często dopiero kilkadziesiąt lat po ekspozycji. Powszechnym źródłem zagrożenia w środowisku zurbanizowanym pozostają stare dachy, elewacje oraz rury instalacyjne.

W celu minimalizacji ryzyka, wszelkie prace związane z demontażem muszą być prowadzone metodą na mokro, co polega na stałym zwilżaniu materiału. Takie postępowanie zapobiega unoszeniu się mikroskopijnych włókien w powietrzu i ich wdychaniu przez osoby postronne lub pracowników. Jednocześnie firma wykonująca zlecenie musi legitymować się uprawnieniami do pracy z materiałami niebezpiecznymi.

Z punktu widzenia bezpieczeństwa publicznego, samodzielne podejmowanie prób usuwania azbestu jest surowo zabronione i uznawane za skrajnie niebezpieczne dla życia. Niewłaściwy demontaż niesie za sobą tragiczne i nieodwracalne skutki zdrowotne. Ponadto, prawo kategorycznie zabrania ponownego wykorzystywania elementów pochodzących z demontażu instalacji azbestowych.

Konsekwencje prawne i finansowe niedopełnienia obowiązku zgłoszenia azbestu

Obowiązek zgłoszenia obecności azbestu pozostaje aktualny pomimo trwających prac nad nowelizacją przepisów. Problem ten jest wciąż powszechny, o czym świadczy obecność płyt eternitowych i rur na tysiącach nieruchomości w kraju. Wprowadzenie nowych regulacji wymusza unijna dyrektywa 2023/2668/UE, choć przewiduje się, że krajowe przepisy zostaną wdrożone najprawdopodobniej w pierwszym kwartale 2026 roku.

Niedopełnienie obowiązków sprawozdawczych może skutkować sankcjami finansowymi w postaci grzywny, której wysokość ustawowo mieści się w przedziale od 10 zł do 20 tys. zł. W praktyce jednak samorządy rzadko nakładają najwyższe dopuszczalne grzywny, co wynika m.in. ze złożoności procedury wymagającej udziału organów ścigania lub sądu. Zamiast restrykcji, gminy często decydują się na stosowanie metod mobilizujących mieszkańców do dobrowolnej inwentaryzacji. 

Jak przebiega procedura zgłoszenia azbestu?

Zgodnie z obowiązującym harmonogramem, ostatecznym terminem dla osób, które dotychczas nie zgłosiły posiadania materiałów azbestowych, jest 31 stycznia 2026 roku. Pierwotne plany rządowe zakładały wprowadzenie nowej ustawy azbestowej do grudnia 2025 roku, jednak procedura usuwania tych wyrobów jest już teraz ściśle sformalizowana. Inwentaryzacją objęte są również wyroby już usunięte, co pozwala na rzetelne monitorowanie postępów deazbestacji.

Właściciele posesji mają obligatoryjny obowiązek poinformowania odpowiednich władz o obecności azbestu na ich terenie. Ścieżka administracyjna zależy od statusu podmiotu: osoby fizyczne składają stosowną informację do wójta, burmistrza lub prezydenta miasta, natomiast przedsiębiorcy kierują deklaracje do marszałka województwa. Inwentaryzacja obejmuje nie tylko budynki, ale również infrastrukturę, taką jak drogi utwardzone odpadami zawierającymi azbest.

Zaniechanie zgłoszenia niesie za sobą wymierne konsekwencje finansowe, gdyż uniemożliwia ubieganie się o dofinansowanie kosztów unieszkodliwienia odpadów ze środków publicznych. Wiele jednostek samorządu terytorialnego oferuje wsparcie finansowe, lecz jest ono dostępne wyłącznie dla osób, które wcześniej dopełniły obowiązku informacyjnego. Biorąc pod uwagę znaczny koszt profesjonalnego demontażu i utylizacji, szybkie podjęcie działań jest uzasadnione zarówno ekonomicznie, jak i względami bezpieczeństwa.