Pacjenci.pl
Gruźlica – przyczyny, objawy, leczenie

pixabay.com

Gruźlica – przyczyny, objawy, leczenie

24 Listopada 2020

Autor tekstu:

Izabela Wierzbicka

Gruźlica, w dawnych czasach znana pod nazwą suchoty, to choroba zakaźna, która zebrała krwawe żniwo w Europie w XVIII i XIX wieku. Mimo że dzięki rozwojowi nauki i medycyny udało się znacznie ograniczyć jej rozprzestrzenianie i zmniejszyć wsp&oacut

Gruźlica – co należy o niej wiedzieć?

Gruźlica jest chorobą zakaźną wywoływaną przez bakterie Mycobacterium tuberculosis (prątki gruźlicy). Zachorowania na gruźlicę należą do najczęściej występujących chorób zakaźnych na świecie. Gruźlica jest przenoszona głównie drogą kropelkową. Znacznie rzadziej do zakażenia dochodzi drogą pokarmową m.in. poprzez spożycie skażonego mleka zakażonej krowy, a także poprzez kontakt bezpośredni z uszkodzoną skórą lub błonami śluzowymi. Najczęstszym źródłem zakażenia są osoby chore na gruźlicę, w fazie prątkowania. Szczególnie narażone na rozwój choroby są dzieci poniżej 5 roku życia i osoby z obniżoną odpornością.

Gruźlica – rodzaje

Infekcja prątkami gruźlicy nie zawsze oznacza, że dana osoba zachoruje. Istnieją dwie formy choroby:

Gruźlica utajona. W organizmie znajdują się prątki, ale układ odpornościowy zapobiega ich rozprzestrzenianiu. Nie występują żadne objawy i taka osoba nie zaraża. Natomiast infekcja wciąż żyje i pewnego dnia może się uaktywnić. Jeśli występuje wysokie ryzyko ponownej aktywacji w skutek drastycznego osłabienia układu immunologicznego - na przykład, jeśli osoba jest zarażona wirusem HIV, lub w ostatnim czasie przeszła ciężką infekcję, przy pojawieniu się objawów grypopodobnych lub przy nieregularnym wyniku RTG klatki piersiowej, obowiązkowo należy skonsultować się z lekarzem w celu potwierdzenia bądź wykluczenia gruźlicy.

Gruźlica aktywna. Zarazki rozmnażają się i wywołują chorobę, która może być przenoszona na innych. Dziewięćdziesiąt procent aktywnych przypadków u dorosłych pochodzi z utajonego zakażenia gruźlicą.

Biorąc natomiast pod uwagę miejsce rozwoju choroby wyróżniamy gruźlicę płuc (będącą najczęstszą postacią gruźlicy, której charakterystycznym objawem jest utrzymujący się przez długi czas kaszel - na początku suchy, a potem z odkrztuszaniem plwociny) oraz gruźlicę pozapłucną, między innymi:

Gruźlicę węzłów chłonnych - głównie u dzieci i młodych dorosłych -u osób ze zmniejszoną odpornością organizmu, prątki gruźlicy przedostają się do węzłów chłonnych i prowadzą w nich do cyklu przemian. Zmiany gruźlicze powodują, że węzły chłonne (szyi, karku) zaczynają się powiększać, stają się miękkie, a następnie dochodzi do ich pęknięcia i wyjścia na zewnątrz treści martwiczej (serowato-ropnej), która zawiera niewidoczne prątki. Dopiero po wydostaniu się treści ropnej na zewnątrz, węzły powracają do swojej pierwotnej formy - ulegają pomniejszeniu. W miejscu, gdzie doszło do przebicia tworzy się gwiazdkowata blizna.

Gruźlicę prosówkową - to określenie gruźlicy rozsianej tzn. zajmującej co najmniej dwa narządy. Rozwija się, gdy dojdzie do rozsiewu prątków drogą krwi, zarówno podczas zakażenia pierwotnego (pierwsze zetknięcie się z prątkami), jak i wznowienia zakażenia nabytego w przeszłości. Wśród objawów gruźlicy prosówkowej zlokalizowanej w płucach, wymienia się: sinicę, kaszel, duszności, spłycony i przyspieszony oddech.

Gruźlicę opłucnej.

Gruźlicę kości i stawów - głównie u osób starszych. Pierwszym objawem może być samoistne złamanie np. kręgosłupa. Choroba rozwija się na skutek zakażenia prątkami gruźlicy, które powodują zmiany serowato-martwicze w kośccu. Najczęściej prątki gruźlicy umiejscawiają się w kręgach kręgosłupa i przystawowych kościach długich.

Gruźlicę układu moczowo - płciowego - przebiega skrycie i może prowadzić do niewydolności nerek. Zwykle nie daje żadnych charakterystycznych objawów, a jej rozwój jej dyskretny. Podłożem zakażenia jest najczęściej krwiopochodny wysiew prątków gruźliczych, który daje początek zmianom chorobowym najpierw w jednej, a następnie w obu nerkach.

Gruźlicę narządów rodnych - zlokalizowaną w sromie, pochwie, jajowodach oraz błonie śluzowej macicy. Ta forma gruźlicy może nie dawać żadnych objawów, przez co diagnozowana jest zupełnie przypadkowo. Wśród objawów wymienia się: upławy, ból w okolicy miednicy, zaburzenia miesiączkowania, a nawet występowanie krwawień po menopauzie.

Gruźlicę ośrodkowego układu nerwowego.

Gruźlicę układu pokarmowego - występuje rzadko. Zazwyczaj pojawia się wskutek zakażenia drogą pokarmową (połykanie przez pacjenta prątkującego własnej plwociny). Zmiany chorobowe zwykle zlokalizowane są w okolicy krętniczo- kątniczej

Gruźlicę skóry - występuje bardzo rzadko.

Gruźlica – przyczyny

Najczęstszą przyczyną zachorowania na gruźlicę jast zakażenie prątkami gruźlicy Mycobacterium tuberculosis (rzadziej M. bovis i M. africanum.) Prątki te rozwijają się w wilgotnym i chłodnym środowisku, nie lubią natomiast światła słonecznego oraz promieni ultrafioletowych, które po kilku minutach skutecznie je unicestwiają.

Okres wylęgania prątka gruźlicy, czyli czas od jego przedostania się do organizmu do wystąpienia pierwszych objawów choroby jest trudny do określenia. Teoretycznie, u osoby raz zainfekowanej, choroba może uaktywnić się w przeciągu całego życia, jednak najwyższe ryzyko występuje w okresie dwóch lat od dostania się drobnoustroju do organizmu. Aktywna postać choroby rozwija się u około 10% zakażonych.

Prątki gruźlicze mają również zdolność do powodowania zakażeń latentnych, in. utajonych, co oznacza zdolność bytowania prątków w organizmie człowieka całe jego życie, ale bez możliwości wywołania objawów. Prątki takie są w stanie tzw. uśpienia i ich zdolność do wywołania choroby osłabła lub kompletnie zanikła. Sytuacja taka ma miejsce wśród ok. 90% osób zakażonych prątkami gruźlicy.

Istnieją grupy ryzyka, wśród których częściej dochodzi do zachorowania na gruźlicę i są to:

  • przede wszystkim zakażeni wirusem HIV

  • palacze

  • osoby nadużywające alkoholu,

  • pacjenci po przeszczepach narządów przyjmujące leki immunosupresyjne,

  • chorzy na nowotwory,

  • chorzy na inne choroby przewlekłe, szczególnie na cukrzycę,

  • osoby dotknięte głodem i niedożywieniem

  • osoby mieszkające w dużych skupiskach ludności (np. więźniowie, mieszkańcy schronisk, pensjonariusze domów opieki)

  • osoby mieszkające w złych warunkach sanitarnych, w ciemnych, wilgotnych, słabo wentylowanych pomieszczeniach, 

Gruźlica – objawy

Objawy gruźlicy różnią się w zależności od tego, która część ciała została zaatakowana chorobą.

Trudność w diagnozowaniu i leczeniu gruźlicy polega na tym, że choroba zwykle rozwija się powoli i może minąć kilka tygodni zanim osoba zauważy, że jest chora. Objawy mogą pojawić się dopiero po miesiącach, a nawet latach po początkowym zakażeniu. Dodatkowo gruźlica utajona nie powoduje żadnych objawów i może zaatakować znienacka, długo po pierwotnym zakażeniu, gdy organizm zakażonej osoby będzie znacznie osłabiony.

Należy skontaktować się z lekarzem rodzinnym, jeśli zauważymy takie objawy jak:

  • brak apetytu i utrata masy ciała

  • wysoka temperatura

  • nocne poty

  • skrajne zmęczenie lub znużenie

Objawy te mogą mieć jednak wiele różnych przyczyn i nie zawsze są oznaką gruźlicy.

Gruźlica najczęściej atakuje płuca, co może powodować:

  • uporczywy kaszel trwający dłużej niż 3 tygodnie i zwykle powodujący wydzielanie flegmy, która może być krwawa

  • duszność, która stopniowo się pogarsza

Rzadziej infekcje gruźlicy rozwijają się w obszarach poza płucami, takich jak małe gruczoły, które stanowią część układu odpornościowego (węzły chłonne), kości i stawy, układ pokarmowy, pęcherz i układ rozrodczy oraz mózg i nerwy (układ nerwowy).

W takim wypadku objawy mogą obejmować:

  • opuchnięte gruczoły

  • ból brzucha

  • ból i utrata ruchu w zajętej kości lub stawie

  • dezorientacja

  • uporczywy ból głowy

  • drgawki

Guźlica – rozpoznanie

Jeśli uporczywy kaszel utrzymuje się przez ponad 3 tygodnie lub pojawią się inne symptomy, które mogłyby wskazywać na gruźlicę, należy niezwłocznie zgłosić do lekarza.

Podczas badania lekarz oceni stan płuc oraz węzłów chłonnych. Jeśli po wstępnych oględzinach pojawi się podejrzenie gruźlicy, wówczas może zlecić wykonanie specjalistycznych badań, takich jak:

  • prześwietlenie płuc lub tomografia komputerowa (jeśli wynik RTG nie będzie jednoznaczny);

  • badanie plwociny (śluzu pojawiającego się podczas kasłania);

  • bronchoskopia, czyli bakteriologiczne potwierdzenie obecności prątków gruźlicy w plwocinie);

  • próba tuberkulinowa – badanie diagnostyczne określające immunologiczną odpowiedź organizmu na tuberkuliny, czyli białka z hodowli prątka gruźlicy.

  • test IGRA – stanowiący alternatywę dla prób tuberkulinowych. Pozwala wykryć utajone zakażenie prątkami gruźlicy;

  • badania krwi;

  • biopsja narządów podejrzewanych o zajęcie przez prątki gruźlicy. 

Gruźlica – leczenie

Leczenie gruźlicy zwykle polega na długotrwałej antybiotykoterapii.

Chociaż gruźlica jest poważnym schorzeniem, które może być śmiertelne, dzięki wdrożonemu na czas odpowiedniemu leczeniu jest całkowicie uleczalna, a terapia w większości przypadków nie wymaga hospitalizacji.

Jeśli zdiagnozowana zostanie czynna gruźlica płuc, zwykle wdrożony zostaje 6-miesięczny cykl antybiotyków.

Najczęstszy schemat leczenia to:

  • 2 antybiotyki (izoniazyd i ryfampicyna) przez 6 miesięcy

  • 2 dodatkowe antybiotyki (pirazynamid i etambutol) przez pierwsze 2 miesiące

Może minąć kilka tygodni, zanim chory poczuje się lepiej. Dokładny czas leczenia będzie zależał od ogólnego stanu zdrowia i ciężkości gruźlicy.

Po 2 tygodniach przyjmowania antybiotyków większość ludzi nie jest już zakaźna i zaczyna odczuwać poprawę samopoczucia.

Niezwykle ważne jest jednak, aby kontynuować przyjmowanie leku ściśle zgodnie z zaleceniami lekarza i ukończyć cały cykl antybiotykoterapii. Przyjmowanie leków przez 6 miesięcy to najlepszy sposób na całkowite wyeliminowanie prątków gruźlicy z organizmu.

Jeśli leczenie zostanie przerwane przed ukończeniem cyklu lub dawka zostanie pominięta, gruźlica może stać się oporna na antybiotyki. Jest to poważne powikłanie, ponieważ choroba może być trudniejsza do wyleczenia, a kuracja będzie wymagała dłuższego cyklu leczenia różnymi, prawdopodobnie bardziej toksycznymi lekami.

Gruźlica prawidłowo leczona jest chorobą całkowicie uleczalną. Ważna jest kontrola leczenia, regularne przyjmowanie leków i stosowanie się do zaleceń lekarskich.

Gruźlica pozapłucna

Jest to typ gruźlicy, która występuje poza płucami - może być leczona przy użyciu tej samej kombinacji antybiotyków, co te stosowane w leczeniu gruźlicy płuc.

Jeśli gruźlica obejmie obszary takie jak mózg czy osierdzie, lekarz początkowo na kilka tygodni może przepisać kortykosteroidy, takie jak prednizolon, które będą przyjmowane w tym samym czasie co antybiotyki. Pomoże to zmniejszyć obrzęk w dotkniętych obszarach.

Podobnie jak w przypadku gruźlicy płuc, ważne jest, aby przyjmować leki zgodnie z zaleceniami i zakończyć cały cykl.

Gruźlica wielolekooporna

Chociaż w Polsce rzadko występują szczepy gruźlicy, które są oporne na 2 lub więcej antybiotyków, ten typ nazywany jest gruźlicą wielolekooporną.

Wymaga ona znacznie dłuższej terapii antybiotykami, od 9 do 24 miesięcy w zależności od szczepu. Gruźlica wielolekooporna ma zwykle gorsze rokowania niż standardowa gruźlica.

Utajona gruźlica

Osoby z gruźlicą utajoną nie zarażają innych, jednak również powinny być leczone, by uniknąć konwersji choroby do postaci aktywnej. Najczęściej w leczeniu stosuje się izoniazyd przez 6-9 miesięcy. U dzieci i osób zarażonych wirusem HIV po kontakcie z osobą chorą na gruźlicę stosowane jest leczenie profilaktyczne.

W niektórych przypadkach badanie i leczenie utajonej gruźlicy mogą być zalecane osobom, które wymagają leczenia osłabiającego ich układ odpornościowy, takiego jak długoterminowe stosowanie leków steroidowych, chemioterapia lub biologiczne inhibitory, takie jak inhibitory TNF. Dzieje się tak, ponieważ istnieje ryzyko uaktywnienia się infekcji.

Gruźlica - Leczenie chirurgiczne 

Chirurgia rzadko ma zastosowanie w leczeniu gruźlicy. Niekiedy bywa wykorzystywana do leczenia powikłań pogruźliczych w płucach lub w innych organach:

  • usunięcie gruźliczaków – guz powstały na skutek miejscowej odpowiedzi zapalnej organizmu – martwicza włókniejąca tkanka, stanowiąca miejsce bytowania bakterii,

  • powstrzymanie krwawienia, które powstało w wyniku toczącego się procesu zapalnego,

  • w przypadku zapalenia osierdzia – jeśli worek gruźliczo zmieniony worek osierdziowy powoduje utrudnienie w pracy serca – chirurgiczne usunięcie worka osierdziowego otaczającego serce,

  • operacja neurochirurgiczna w przypadku procesu gruźliczego w mózgu, który powoduje wzrost ciśnienia śródczaszkowego,

  • jeśli dojdzie do gruźlicy nerek bądź nadnerczy, interwencja chirurgiczna polega najczęściej na wycięciu zmienionego narządu,

  • operacja ortopedyczna w przypadku złamań kompresyjnych kręgów – gdy proces chorobowy objął kości.

Gruźlica – zapobieganie i szczepionka

Wśród najważniejszych metod zapobiegania gruźlicy, wymienia się:

  1. wczesne wykrywanie choroby i wdrażanie natychmiastowego leczenia,

  2. przebadanie członków rodziny osób, u których rozpoznano gruźlicę (w celu jej wykluczenia),

  3. poprawę warunków życia oraz pracy ludzi (lepsze warunki sanitarne, nasłonecznione mieszkania, dobre warunki pracy),

  4. unikanie nadużywania alkoholu oraz narkotyków (również palenia papierosów),

  5. kulturę chorych - zakrywanie dłonią ust podczas kaszlu i odkrztuszania (to samo dotyczy kichania),

  6. szczepienia BCG (w Polsce obowiązkowe).

Szczepienia przeciwko gruźlicy

W Polsce szczepionka przeciwko gruźlicy wchodzi w skład szczepień obowiązkowych. Jest bezpłatna. Podaje się ją w pierwszej dobie życia noworodka. Wyjątkiem są dzieci z niedoborami odporności lub zarażone przez matkę wirusem HIV lub kobiet, które w czasie ciąży chorowały na gruźlicę.

Szczepionka BCG – (Bacillus Calmette Guérin) należy do jednej z najpopularniejszych na świecie. Stosuje się ją od 1921 roku. Dotąd zaszczepiono ją ponad 3 mld ludzi. Zwykle szczepienie wykonywane jest razem ze szczepieniem przeciwko WZW B. Po szczepionce przeciwko gruźlicy zostaje często charakterystyczna blizna w postaci niewielkiej krostki.

Izabela WierzbickaAutor

Izabela Wierzbicka

Chcesz się ze mną skontaktować?

Napisz adresowaną do mnie wiadomość na mail: [email protected]

Podobne artykuły

wigilia

Zdrowie

Święta bez wzdęć! Najlepsze sposoby na świąteczne przejedzenie. Ekspert radzi

Czytaj więcej >
profilaktyka40+

Zdrowie

Program "Profilaktyka 40 Plus" - Bezpłatne badania dla Polaków. Dlaczego warto skorzystać? Ekspert tłumaczy

Czytaj więcej >
dentysta

Zdrowie

Próchnica zębów - 10 faktów i mitów. Ekspert tłumaczy

Czytaj więcej >
waginoplastyka

Zdrowie

Waginoplastyka - wskazania, przebieg, bezpieczeństwo i efekty zabiegu. Ekspert tłumaczy

Czytaj więcej >
ginekolog

Zdrowie

Labioplastyka - wskazania, przebieg, bezpieczeństwo i efekty zabiegu. Ekspert tłumaczy

Czytaj więcej >

Zdrowie

Zespół jelita drażliwego - objawy, leczenie, diagnostyka. Ekspert tłumaczy

Czytaj więcej >