Nowe świadczenie dla każdego Polaka od 3 roku życia. Ma zastąpić 800 plus. Projekt ustawy już w Sejmie
W polskiej debacie publicznej coraz częściej pojawia się temat Bezwarunkowego Dochodu Podstawowego, stanowiącego radykalną alternatywę dla obecnych systemów opieki społecznej. Przyglądamy się mechanizmom działania tego świadczenia, szacowanym kosztom jego obsługi oraz społecznemu odbiorowi propozycji, która mogłaby fundamentalnie zmienić relację między obywatelem a państwem.
Czym jest Bezwarunkowy Dochód Podstawowy i jakie są jego główne cele?
Bezwarunkowy Dochód Podstawowy (BDP) definiowany jest jako koncepcja ekonomiczna nowego świadczenia, w ramach którego państwo wypłacałoby każdemu obywatelowi określoną kwotę pieniężną w cyklu miesięcznym. Transfer ten miałby przysługiwać bez względu na status zawodowy czy wysokość osiąganych dochodów, a jego nadrzędnym celem byłoby zapewnienie środków na zaspokojenie podstawowych potrzeb każdego człowieka.
Analiza potencjalnych korzyści, zaprezentowana między innymi w raportach Polskiego Instytutu Ekonomicznego, wskazuje na możliwość poprawy bezpieczeństwa socjalnego osób zatrudnionych na tzw. umowach niestandardowych. Jednocześnie Sejmowe Biuro Ekspertyz i Oceny Skutków Regulacji zaznacza, że wdrożenie takiego rozwiązania mogłoby poważnie zachwiać dotychczasowym systemem zabezpieczenia społecznego, co rodzi konieczność przygotowania przez rząd szczegółowych analiz skutków regulacji.
Fundamentem propozycji jest zasada równości, zgodnie z którą każda osoba otrzymuje od państwa wsparcie w identycznej wysokości, co bywa interpretowane jako realizacja konstytucyjnej zasady równości obywateli wobec prawa. Należy jednak zauważyć, że takie podejście stoi w kontraście do obecnego systemu, który koncentruje się na selektywnym wspieraniu jednostek wymagających szczególnej pomocy, w tym osób z niepełnosprawnościami, których specyficzne potrzeby mogą nie zostać w pełni uwzględnione przy ujednoliconym świadczeniu.
Jakie są potencjalne korzyści i wady wprowadzenia Bezwarunkowego Dochodu Podstawowego?
Dyskusja wokół Bezwarunkowego Dochodu Podstawowego ujawnia polaryzację opinii; zwolennicy wskazują na szansę likwidacji ubóstwa i redukcję lęku przed przyszłością, podczas gdy krytycy podnoszą argumenty o nadmiernym obciążeniu budżetu państwa. Zgodnie z dostępnymi opracowaniami, stałe świadczenie mogłoby uwolnić obywateli od strachu przed utratą pracy lub pogorszeniem stanu zdrowia.
Wśród prognozowanych zalet wymienia się niwelowanie nierówności ekonomicznych oraz likwidację tzw. pułapki biedy, co w rezultacie mogłoby stymulować innowacyjność gospodarki. Co więcej, BDP wprowadziłby znaczną prostotę do systemu świadczeń, ograniczając rozbudowaną biurokrację i przyczyniając się do ogólnego zmniejszenia lęku o byt materialny.
Z drugiej strony, eksperci wskazują na istotne zagrożenia, do których należą przede wszystkim ogromne koszty realizacji oraz ryzyko wystąpienia spowolnienia gospodarczego. Istnieją również obawy dotyczące potencjalnego wzrostu inflacji oraz osłabienia motywacji do podejmowania aktywności zawodowej przez beneficjentów programu.
Jakie są szacowane koszty wprowadzenia BDP i skąd mogłyby pochodzić środki na jego finansowanie?
Implementacja Bezwarunkowego Dochodu Podstawowego stanowiłaby bezprecedensowe wyzwanie fiskalne, wymagające poniesienia ogromnych nakładów finansowych. W scenariuszu, w którym kwota świadczenia wynosiłaby 2333 zł miesięcznie, konieczne byłoby zastąpienie nim większości dotychczasowych transferów socjalnych, w tym programu 800 plus.
Zgodnie z kalkulacjami opartymi na wypłatach rzędu 1200 zł dla osób dorosłych oraz 600 zł dla dzieci, roczny koszt funkcjonowania programu w Polsce oszacowano na 376 mld zł. Dla porównania warto wskazać, że łączna kwota wydatków na cały obecny system zabezpieczeń i pomocy społecznej w 2024 roku wynosi 418 mld zł.
Potencjalne źródła finansowania tak kosztownej reformy obejmowałyby konieczność podniesienia podatków oraz całkowitą rezygnację z większości obecnych programów wsparcia. Oznaczałoby to wygaszenie nie tylko programu 800 plus, ale również 13. i 14. emerytury oraz zasiłków dla bezrobotnych.
Jakie jest społeczne poparcie dla Bezwarunkowego Dochodu Podstawowego w Polsce i jak wygląda debata
Propozycja wprowadzenia tego świadczenia stała się przedmiotem analiz parlamentarnych, a projekt stosownej ustawy znajduje się już w Sejmie. Sama koncepcja budzi silne emocje społeczne i jest oceniana jako jedna z najbardziej znaczących potencjalnych zmian od 1989 roku.
Dane Polskiego Instytutu Ekonomicznego wskazują, że 51 proc. respondentów deklaruje poparcie dla dochodu podstawowego, przy czym odsetek ten rośnie do 62 proc. w grupie osób, które wcześniej zetknęły się z tym pojęciem. Jednocześnie badania sugerują, że większość obywateli nie planuje rezygnacji z pracy po otrzymaniu świadczenia, choć tylko 13 proc. ankietowanych aktywnie śledzi doniesienia w tym temacie.
Równolegle do Sejmu wpłynęła petycja dotycząca uruchomienia pilotażu w województwie śląskim, gdzie świadczenie miałoby wynosić 50 proc. minimalnego wynagrodzenia brutto dla wszystkich mieszkańców regionu. Wybór tego obszaru uzasadniany jest koniecznością wsparcia regionu dotkniętego transformacją gospodarczą oraz procesem zamykania zakładów przemysłowych i kopalń.
