Choroby psychiczne: Ile kosztuje Polaków zdrowie i kiedy szukać pomocy?
Problemy ze zdrowiem psychicznym, takie jak depresja czy zaburzenia lękowe, coraz silniej odbijają się na życiu zawodowym i finansach publicznych. Rosnące dane o zwolnieniach chorobowych i wydatkach na leki pokazują, że ten obszar staje się jednym z największych wyzwań dla polskiego systemu ochrony zdrowia. Warto wiedzieć, co mówią aktualne statystyki ZUS i NFZ oraz jak działać, gdy pogarsza się samopoczucie.
- 12,6 % – taki odsetek wszystkich dni absencji chorobowej w 2024 roku stanowiły zwolnienia z powodu zaburzeń psychicznych (wg ZUS, łącznie 30,3 mln dni).
- 1,7 mln – tylu pacjentów w 2023 roku wykupiło w Polsce refundowane leki przeciwdepresyjne.
- Terapia minimum 6 miesięcy – to jeden z podstawowych elementów leczenia depresji po ustąpieniu objawów, zgodnie z wytycznymi Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego (PTP).
Choroby psychiczne w Polsce
Zaburzenia psychiczne obejmują szeroki wachlarz stanów, od przejściowych reakcji na stres, przez zaburzenia lękowe i depresję, aż po poważniejsze choroby, takie jak schizofrenia. Według ogólnopolskiego badania EZOP II (2018–2021) niemal co czwarty Polak (26,46 % dorosłej populacji) doświadczył w swoim życiu co najmniej jednego zaburzenia psychicznego, co przekłada się na ponad 8 milionów osób. Ta skala sprawia, że jest to problem zdrowotny o ogromnym zasięgu populacyjnym.
Mimo tak dużej liczby potrzebujących, dostęp do specjalistów pozostaje ograniczony. W Polsce przypada tylko ok. 9 psychiatrów na 100 tys. mieszkańców, co jest jednym z najniższych wskaźników w Europie. Jednocześnie, w dobie coraz bardziej wymagającego rynku pracy i przewlekłego stresu, coraz więcej osób zgłasza problemy z wypaleniem zawodowym, wyczerpaniem psychicznym oraz zaburzeniami nastroju.
Finansowy ciężar zdrowia psychicznego
Dane Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) oraz Narodowego Funduszu Zdrowia (NFZ) jednoznacznie wskazują, że choroby psychiczne stanowią jeden z najszybciej rosnących powodów nieobecności w pracy i znaczący element wydatków na ochronę zdrowia. Wzrost ten ma nie tylko wymiar społeczny, ale i poważne konsekwencje makroekonomiczne.
Najważniejsze ustalenia z ostatnich lat (dane ZUS za 2024 rok, NFZ za 2023 rok):
Absencja chorobowa: W 2024 roku łączna liczba dni absencji chorobowej z tytułu zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania wyniosła 30,3 mln dni. Stanowiło to 12,6 % wszystkich zwolnień lekarskich z tytułu choroby własnej, co jest wzrostem w porównaniu do 11,0 % rok wcześniej.
Główne przyczyny: W 2024 roku najczęstszymi przyczynami zwolnień w grupie zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania (według długości absencji w dniach) były:
Reakcja na ciężki stres i zaburzenia adaptacyjne (10,7 mln dni absencji w 2024 r.) – ten fakt potwierdza istotność wpływu przeciążenia i stresu.
Epizody depresyjne (5,8 mln dni absencji w 2024 r.).
Zaburzenia lękowe (5,7 mln dni absencji w 2024 r.).
Koszty leków: W 2023 roku łącznie 1,7 mln osób wykupiło refundowane leki przeciwdepresyjne, a wartość refundacji tych leków wyniosła 241 mln zł. Liczba pacjentów objętych tą refundacją wzrosła o 83 % w stosunku do 2013 roku, co odzwierciedla coraz szerszy zakres diagnoz i leczenia.
Wydatki NFZ: Chociaż dokładna kwota wydatków NFZ na psychiatrię nie jest podawana w ogólnych zestawieniach wydatków na zdrowie (GUS, 2023), rosnący koszt leków i świadczeń pokazuje, że jest to kategoria generująca coraz wyższe nakłady publiczne.
Co z tym zrobić i kiedy do lekarza?
W obliczu rosnącej skali problemu kluczowe jest świadome i szybkie działanie. Leczenie zaburzeń psychicznych, w tym depresji, jest skuteczne, ale wymaga profesjonalnego wsparcia. Lekarze rodzinni (lekarze Podstawowej Opieki Zdrowotnej – POZ) są często pierwszym kontaktem, mając kompetencje do wstępnej diagnozy i rozpoczęcia leczenia łagodnych i umiarkowanych stanów depresyjnych.
Co możesz zrobić?
Rozpoznaj sygnały alarmowe: Utrzymujący się przez co najmniej dwa tygodnie obniżony nastrój, utrata zainteresowań, trudności ze snem, zmiany apetytu, poczucie beznadziei czy stałe zmęczenie są wskazaniem do konsultacji.
Skorzystaj z POZ: Jeśli objawy są łagodne lub umiarkowane i nie towarzyszą im myśli samobójcze, możesz zacząć od lekarza rodzinnego. Może on wdrożyć leczenie farmakologiczne, zwłaszcza lekami z grupy SSRI (selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny), oraz skierować na psychoterapię.
Nie odstawiaj leków przedwcześnie: Wytyczne PTP (opublikowane w 2021 roku) wskazują, że leczenie farmakologiczne pierwszego epizodu depresji powinno być kontynuowane przez co najmniej 6 miesięcy po ustąpieniu objawów, aby zapobiec nawrotom. O każdej zmianie dawkowania lub odstawieniu decyduje wyłącznie lekarz.
Objawy alarmowe - co powinno zaniepokoić?
Konsultacja psychiatryczna jest obowiązkowa lub zalecana jak najszybciej, jeśli masz:
- Poważne myśli samobójcze lub tendencje do samookaleczeń.
- Objawy depresji o ciężkim nasileniu lub przebiegającej z psychozą (np. urojeniami).
- Depresję lekooporną (brak reakcji na dwie próby leczenia różnymi lekami).
- Objawy choroby afektywnej dwubiegunowej (okresy manii i depresji).
Pamiętaj, dbanie o zdrowie psychiczne jest inwestycją. Wczesna diagnoza i leczenie pozwalają uniknąć długotrwałej niezdolności do pracy i zmniejszają ryzyko nawrotów.
Źródło: Pacjenci.pl, ZUS, NFZ
