Przełom dla 600 tysięcy Polaków? Ten lek na depresję działa w kilkanaście minut

Depresja lekooporna – skala problemu w Polsce

Depresja stanowi jedno z największych wyzwań zdrowia publicznego. Około jednej trzeciej pacjentów nie odpowiada na pierwsze leczenie, a kolejna jedna trzecia zmaga się z formą lekooporną, czyli brakiem zadowalającej poprawy mimo zastosowania co najmniej dwóch różnych leków przeciwdepresyjnych w odpowiednich dawkach i przez wystarczający czas.

W Polsce szacuje się, że depresją lekooporną dotkniętych jest ok. 600 tys. osób. Cierpią na nią przede wszystkim pacjenci z dużym nasileniem objawów lękowych, perfekcjoniści oraz osoby z niskim poczuciem własnej wartości. Epizod musi trwać co najmniej pół roku i być udokumentowany.

Jak działa ketamina i esketamina? Mechanizmy potwierdzone w badaniach

Ketamina i esketamina działają zupełnie inaczej niż klasyczne leki przeciwdepresyjne (SSRI i SNRI), które zwiększają stężenie serotoniny, noradrenaliny lub dopaminy. Te substancje wpływają przede wszystkim na układ glutaminergiczny – najobficiej występujący system neuroprzekaźników w mózgu.

Główny mechanizm to antagonizm receptorów NMDA (N-metylo-D-asparaginianowych). Ketamina blokuje te receptory, co prowadzi do paradoksalnego wzrostu uwalniania glutaminianu w korze przedczołowej. Ten „burst glutaminianu” aktywuje receptory AMPA, co z kolei uruchamia kaskadę sygnałów wewnątrzkomórkowych, zwiększających produkcję czynnika neurotroficznego pochodzenia mózgowego (BDNF). BDNF promuje neuroplastyczność – wzrost nowych połączeń synaptycznych i dendrytów w obszarach mózgu odpowiedzialnych za nastrój, uwagę i regulację emocji.

Najnowsze badania (Weill Cornell Medicine, 2026):

• Publikacja w Cell (kwiecień 2026) wykazała, że ketamina działa poprzez specyficzne receptory opioidowe (mu-opioid receptors – MOR) zlokalizowane na interneuronach somatostatynowych (Sst+) w korze przedczołowej. Ketamina, znana przede wszystkim jako środek znieczulający, w małych dawkach wykazuje przez to szybkie działanie przeciwdepresyjne. Badania wskazują, że efekt pojawia się w ciągu 15–20 minut. To przywraca na krótki czas prawidłową aktywność obszarów mózgu zaburzoną przez przewlekły stres.
   
• Badanie w Science Advances (maj 2026) pokazało, że utrzymanie dłuższego efektu przeciwdepresyjnego wymaga interakcji między receptorem TrkB (aktywowanym przez BDNF) a receptorem mGluR5. Ta „rozmowa” między receptorami wzmacnia nowe połączenia synaptyczne.

Różnice między ketaminą a esketaminą:

• Ketamina to mieszanina racemiczna (50% S-enancjomer + 50% R-enancjomer). Działa szerzej, często podawana dożylnie w ośrodkach off-label.
   
• Esketamina (S-ketamina) to czysty enancjomer S, który ma wyższe powinowactwo do receptorów NMDA. Jest zarejestrowana i refundowana w formie donosowej (Spravato®) w skojarzeniu z doustnym lekiem przeciwdepresyjnym. Działa nieco szybciej i jest lepiej przebadana w warunkach ambulatoryjnych.

Efekt ketaminy/esketaminy pojawia się bardzo szybko (nawet po 15–40 minutach), ale jest początkowo krótkotrwały. Powtarzane dawki i terapia podtrzymująca pozwalają na dłuższe utrzymanie korzyści (do kilku miesięcy według badań).

Dostępność terapii w Polsce – program lekowy z esketaminą

Od 2023 roku w ramach programu lekowego NFZ dostępna jest terapia esketaminą donosową w skojarzeniu z lekami SSRI lub SNRI. Nie jest to monoterapia. Program dotyczy pacjentów w wieku 18–75 lat z co najmniej drugim epizodem depresyjnym umiarkowanym lub ciężkim, trwającym minimum 6 miesięcy, po niepowodzeniu co najmniej dwóch wcześniejszych terapii farmakologicznych (nie więcej niż 5 zmian leków).

Wykluczenia obejmują m.in. depresję dwubiegunową, aktualne lub przeszłe uzależnienia oraz niektóre zaburzenia osobowości. Terapia odbywa się pod ścisłym nadzorem medycznym w wyznaczonych ośrodkach.

Badania wskazują, że po 28 dniach stosowania u ponad 50% pacjentów osiągana jest remisja, a około 70% pacjentów wykazuje odpowiedź na leczenie.

Ryzyka i ograniczenia stosowania

Ketamina i esketamina, mimo szybkiego działania, niosą ryzyko działań niepożądanych, takich jak:

• wzrost ciśnienia krwi i tętna,
   
• poczucie odrealnienia,
   
• potencjalne ryzyko uzależnienia przy niekontrolowanym użyciu. 

Dlatego terapia esketaminą wymaga monitorowania i odbywa się wyłącznie w warunkach klinicznych.

Racemiczna ketamina (mieszanina enancjomerów) jest stosowana off-label w niektórych ośrodkach według polskich standardów leczenia, ale esketamina ma rejestrację i refundację we wskazaniu depresji lekoopornej.

Oprócz esketaminy w leczeniu depresji lekoopornej stosuje się zmianę leku, kombinacje farmakologiczne, elektrowstrząsy (szczególnie skuteczne w przypadkach z psychozą) oraz inne metody, takie jak stymulacja magnetyczna przezczaszkowa (TMS). Wybór zależy od indywidualnej oceny psychiatry.

Artykuł ma charakter poglądowy i informacyjny. Nie stanowi porady medycznej ani nie zastępuje konsultacji z lekarzem lub farmaceutą.

Źródła: Badania Weill Cornell Medicine, Cell, Science Advances, publikacje EMA/FDA.