Kaszel palacza nie istnieje. Nawet milion Polaków nie wie, że będzie żyć o 15 lat krócej
Przewlekła obturacyjna choroba płuc to trzecia przyczyna zgonów w Polsce, która skraca życie chorych o 10 do 15 lat. Choć dziś lekarze dysponują skutecznymi lekami, pacjenci wciąż zbyt późno trafiają na spirometrię, czyli podstawowe badanie, dzięki któremu można zdiagnozować POChP. - Kaszel palacza nie istnieje. To jest przewlekłe zapalenie oskrzeli – ostrzega alergolog, dr hab. n. med. Piotr Dąbrowiecki i wskazuje, że popularna reklama uśpiła czujność wielu pacjentów.
- Na przewlekłą obturacyjną chorobę płuc choruje w Polsce 1,3 mln osób, a nawet milion kolejnych nie ma jeszcze diagnozy, bo nawet nie podejrzewają, że są chorzy
- Połowa zdiagnozowanych z powodu POChP pacjentów źle używa inhalatorów z lekami, przez co przepisane leki nie docierają do dróg oddechowych
- Nowoczesna terapia trójlekowa zmniejsza ryzyko zgonu w POChP o połowę, jednak wielu chorych wciąż bierze stare leki
„Paliłem, kaszlałem, ale każdy kto pali kaszle”
Przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP) rozwija się latami, a na początku przebiega bez wyraźnych objawów. Najczęściej dotyka osoby, palące wyroby tytoniowe.
- Paliłem 30 lat. Paczkę dziennie. To nie było nic wyjątkowego w tamtych czasach, bo wielu moich kolegów paliło. Jak się pali, to się kaszle. Teraz nawet w reklamach mówią o kaszlu palacza. Do głowy mi nie przyszło, że ten kaszel to jest początek groźnej choroby. Zresztą, palenia też nie traktowałem jako czegoś, co naprawdę szkodzi. Myślałem, że jeśli coś jest naprawdę szkodliwe, to państwo powinno tego zabronić – mówi pan Jacek, który choruje na POChP od 12 lat.
Pierwsze objawy zaczęły mu dokuczać około sześćdziesiątki. Kaszlał i łapał zadyszkę przy wchodzeniu po schodach. Tłumaczył to sobie wiekiem. W końcu sześćdziesiątka to już nie młodość i PESEL powoli daje o sobie znać. Lekarz od czasu do czasu osłuchiwał mu płuca, ale nie alarmował, że coś niepokojącego się w nich dzieje.
- Namawiał mnie, żebym rzucił palenie, ale jakoś go nie słuchałem. To nie takie łatwe, jak codziennie wypala się paczkę. No i lubiłem palić, nie będę oszukiwał. Jak mnie kiedyś taka duszność złapała, to się przestraszyłem. Pomyślałem, że coś złego się dzieje. Poszedłem do mojego doktora. Kazał mi zrobić spirometrię. No i okazało się, że wyszło słabo. Diagnoza niewiele mi powiedziała, bo ja nawet nie wiedziałem, że jest taka choroba jak POChP – opowiada pan Jacek.
Etapy choroby, w których PESEL nie ma znaczenia
Z raportu pulmonologów wynika, że życie z POChP dzieli się na pięć etapów. Najpierw stan zapalny niszczy oskrzela, ale chory normalnie funkcjonuje i pracuje. Potem następuje cicha adaptacja, czyli drugi etap. Pojawia się zadyszka na schodach, którą 60- i 70-latkowie tłumaczą wiekiem.
- W Polsce do 80% przypadków POChP wynika z palenia tytoniu, więc powinniśmy uświadamiać pacjentom, jak ważny jest to problem – podkreśla dr Piotr Dąbrowiecki, pokazując, że palenie jest główną przyczyną choroby.
Podkreśla, że wiele złego zrobiły reklamy, w których tzw. kaszel palacza nie jest traktowany jako coś niepokojącego, ale objaw, który można łatwo zlikwidować za pomocą środka bez recepty. Tymczasem, jak zaznacza ekspert alergologii, nie ma czegoś takiego, jak kaszel palacza. To objaw, świadczący o stanie zapalnym oskrzeli. Należy go diagnozować w kierunku chorób płuc u osób palących tytoń. Przy czym, jak dodaje, nie ma znaczenia, czy pacjent kaszle rano czy w późniejszych porach dnia.
- Jeżeli pacjent przez trzy miesiące w roku, przez dwa kolejne lata, kaszle i wykrztusza, bo w ten sposób może pozbyć się gęstej, lepkiej wydzieliny, to ma przewlekłe zapalenie oskrzeli – zaznacza lekarz. Badanie, które warto w takiej sytuacji zrobić, to spirometria. Gdy wykaże nieodwracalną obturację, rozpoznaje się POChP.
Dlaczego POChP zaczyna się leczyć tak późno?
W Polsce POChP rozpoznaje się na późnym etapie. Jedną z przyczyn jest zaniedbanie po stronie pacjenta. Opóźnianie wizyty przy niepokojących objawach albo lekceważenie tych objawów. Lekarze wskazują, że mają pacjentów, którzy dopiero gdy trafiają do szpitala z dusznością uniemożliwiającą oddychanie, mają rozpoznane POChP. Są jednak też inne powody opóźnień diagnostycznych i nie zawsze leżą one po stronie pacjenta. Prof. Dąbrowiecki wśród nich wskazuje m.in. błądzenie między specjalistami, gdy z dusznościami trafia się do kardiologa, neurologa albo psychiatry.
- Znam dwie pacjentki, które z SOR-u zostały skierowane do psychiatry z powodu rzekomego ataku paniki, a w rzeczywistości miały ciężką obturację – opowiada prof. Dąbrowiecki.
Grozę budzą wyniki ankiety przeprowadzonej wśród pacjentów na potrzeby raportu Fundacji „To się leczy”. Aż 60% chorych czekało na ostateczną diagnozę ponad rok, a 31% od 4 do nawet 14 lat lub dłużej. Działo się tak pomimo faktu, że u 87% z nich uciążliwe objawy, takie jak duszność wysiłkowa czy przewlekły kaszel, występowały znacznie wcześniej. Brak wczesnego wykrywania prowadzi nieuchronnie do postępu choroby i groźnych powikłań. Prof. Dąbrowiecki podkreśla, że POChP działa jak magnes na inne dolegliwości. Pacjenci dwukrotnie częściej chorują na cukrzycę typu 2 oraz osteoporozę, a ryzyko zawału serca rośnie u nich aż trzykrotnie. To wystarczający powód, by chorobą zająć się w bardziej skoordynowany sposób.
Brak włączenia odpowiednich leków, oczekiwanie w wielomiesięcznych kolejkach do specjalisty, półroczne kolejki po spirometrii oraz brak opieki po pobycie w szpitalu spowodowanym zaostrzeniem POChP, czyli dusznościami, uniemożliwiającymi oddychanie to kolejne grzechy zaniedbania systemu i opóźnienia diagnostyczne. To właśnie zaostrzenia są najgroźniejszym powikłaniem choroby, dlatego za pomocą leków, np. terapii biologicznej i schematów trójlekowych, lekarze próbują zapobiegać tym powikłaniom. Problem pogłębia brak systemowego wsparcia w rzucaniu nałogu. No bo jak leczyć POChP, gdy źródło problemu pozostaje aktywne. Nałóg jednak jest tak silny, że bez profesjonalnego wsparcia trudno go przerwać.
- W kiosku można kupić papierosy, płacąc od tego wysoką akcyzę. To są miliardy złotych dla budżetu, a dla pacjenta nic: w całej Polsce jest tylko pięć zarejestrowanych poradni antynikotynowych – grzmi prof. Dąbrowiecki.
Połowa chorych źle bierze leki. Stąd groźne zaostrzenia
Ryzyko zaostrzeń wzrasta, gdy pacjent nie przyjmuje leków. Zaostrzenia wymagają antybiotyku, sterydów doustnych lub hospitalizacji. Wskaźnik FEV1 określający rezerwy wentylacyjne płuc spada wtedy często do 30-40 proc., co oznacza ciężką obturację. Ten etap jest określany jako czwarty etap choroby. W piątym - chory jest już w tak ciężkim stanie, że zostaje zamknięty w domu i musi korzystać z tlenu. Nawet osoby z rozpoznaniem ciężkiej obturacji często nie leczą się skutecznie.
- To jest po prostu skandal, że połowa z tego 1,3 miliona osób, które mają rozpoznanie POChP, przyjmuje leki w sposób nieadekwatny. Pacjent po prostu psika, wciąga, ale lek nie działa – podkreśla alergolog i przypomina, że korzystania z inhalatora należy się nauczyć, by lek wziewny przynosił oczekiwany skutek.
Pomóc mają kody QR z instrukcjami dla każdego inhalatora na stronie Polskiego Towarzystwa Chorób Płuc i Federacji Pacjentów.
Nowoczesne terapie ratują życie, ale potrzeba zmian
Współczesna medycyna oferuje znacznie więcej niż w latach 90., gdy stosowano głównie teofilinę. Choć dostępna jest terapia trójlekowa, wielu chorych po zaostrzeniach wciąż bierze stare leki.
- Mimo że mamy 2026 rok i pacjent jest po jednym czy dwóch zaostrzeniach, często nadal bierze krótko działające leki rozszerzające oskrzela oraz teofilinę, bo brał ją od zawsze. Tymczasem wiemy, że istnieje terapia, która o połowę może zmniejszyć ryzyko zgonu – mówi prof. Dąbrowiecki.
Wielką nadzieją dla medycyny jest rozwój terapii biologicznych. W 2024 r. na świecie zarejestrowano pierwsze leki biologiczne celowane w tzw. zapalenie typu II (charakteryzujące się podwyższonym poziomem eozynofilów we krwi). Mechanizm tych nowych leków różni się od dotychczasowych terapii. U części pacjentów z POChP układ odpornościowy reaguje nadmiarowo na podrażnienia w drogach oddechowych, produkując zbyt wiele tzw. eozynofilów, czyli komórek, które w normalnych warunkach pomagają zwalczać infekcje, ale w nadmiarze podkręcają stan zapalny w oskrzelach. To właśnie nazywa się zapaleniem typu II. Nowe leki biologiczne działają jak wyłącznik. Blokują konkretne białka (interleukiny), które napędzają tę nadmiarową reakcję zapalną, zamiast, jak dotychczasowe leki wziewne, jedynie rozszerzać oskrzela czy ogólnie tłumić zapalenie. Dzięki temu trafiają w źródło problemu u pacjentów, u których ten mechanizm jest dominującą przyczyną zaostrzeń. Niestety, leczenie jest nadal nierefundowane.
- Dlatego apeluję do państwa o wsparcie Polskiego Towarzystwa Chorób Płuc i stowarzyszeń pacjentów, abyśmy mogli wywalczyć program lekowy dla najciężej chorych – apeluje prof. Dąbrowiecki.
Im ciężej chory, tym bardziej potrzebuje szczepień
Pan Jacek w tym roku zaszczepił się przeciwko grypie, RSV i Covid-19. W tym roku po raz pierwszy chce przyjąć też szczepionkę przeciwko półpaścowi i krztuścowi.
- Nie przypuszczam, żebym zachorował, ale kto wie. Mam wnuki, które na szczęście chcą mnie od czasu do czasu odwiedzać. Mogę się od nich zarazić wirusem, którego oni nie zauważą, a dla mnie będzie bardzo groźny – mówi pan Jacek.
Prof. Dąbrowiecki zachęca wszystkich do szczepień, ale pacjentów z POChP szczególnie.
- Im cięższy i bardziej chory pacjent, tym bardziej potrzebuje szczepienia, ponieważ tym bardziej zaszkodzi mu infekcyjne zaostrzenie, które może go po prostu zabić – wyjaśnia bez ogródek prof. Dąbrowiecki.
Podkreśla, że zadaniem szczepionek nie jest ochronić przez chorobą, ale sprawić, że choroba, jeśli się pojawi przebiegła łagodniej i nie wywołała powikłań. W przypadku pacjentów z POChP to zaostrzenia, zwiększające ryzyko zgonu. Każdy taki epizod trwale obniża sprawność pacjenta i drastycznie zwiększa ryzyko powikłań sercowo-naczyniowych.
Przewlekła Obturacyjna Choroba Płuc (POChP) dotyka ponad 2 miliony Polaków i generuje koszty systemowe rzędu 16 mld złotych rocznie. Mimo to, średni czas od pierwszych objawów do postawienia diagnozy wynosi 7-10 lat. Chociaż podstawą rozpoznania jest prosta, 15-minutowa spirometria, system POZ wciąż zbyt często myli POChP z astmą czy chorobami serca.