Dzień Wiedzy o Dysocjacyjnych Zaburzeniach Osobowości. Psychiatra: "leczy się znikomy procent pacjentów"

Czym jest dysocjacja, czyli kiedy „Ja” przestaje być jednością

W zdrowym stanie nasze myśli, emocje, pamięć i ruchy tworzą całość. Natomiast dysocjacja to moment, w którym ta naturalna integracja zostaje przerwana. To trochę tak, jakby system operacyjny nagle odłączył jedną z funkcji, by chronić procesor przed przegrzaniem. 

„Pod wpływem skrajnego stresu jakaś część nas po prostu się oddziela, 'odszczepia' od reszty i przestaje być zintegrowana z tym, kim jesteśmy na co dzień” – wyjaśnia w rozmowie z Pacjenci.pl dr n. med. Sławomir Murawiec.

Stopnie „odłączenia”: od stresu do nowej tożsamości

Zaburzenia dysocjacyjne możemy podzielić ze względu na stopień nasilenia i funkcję, którą umysł decyduje się „wyłączyć”. Jak podaje nasz rozmówca, może to być:

Dysocjacja fizjologiczna (reaktywna): Stan, którego może doznać każdy z nas w obliczu skrajnego zagrożenia. Świadek wypadku może nagle stać się nienaturalnie spokojny, ponieważ jego emocje „oddzieliły się” od sytuacji, by pozwolić mu działać i przetrwać.

Zaburzenia konkretnych funkcji: Tu odszczepieniu ulega pamięć lub zmysły.

• Amnezja dysocjacyjna: Pacjent nie pamięta konkretnych, obciążających wydarzeń.
   
• Fuga dysocjacyjna: Nagła ucieczka. Człowiek „budzi się” np. na dworcu w innym mieście i nie wie, jak się tam znalazł, mimo że po drodze sprawnie kupił bilet i przeszedł kontrolę.
   
• Zaburzenia ruchu i czucia: Nagła ślepota, głuchota lub paraliż kończyn bez żadnej przyczyny neurologicznej.

Dysocjacyjne zaburzenia tożsamości (Dissociative Identity Disorder): Najwyższy stopień, w którym odrywa się nie tylko funkcja, ale cała struktura osobowości, tworząc odrębne tożsamości.

Przeczytaj też: Psychoterapia to nie jest „przegadanie” problemu. Ekspertka: to biologiczny proces modyfikacji sieci neuronalnych

Gdy ciało odmawia posłuszeństwa: ślepota i paraliż

Niezwykle fascynującym aspektem są objawy fizyczne. Umysł, chcąc odciąć się od trudnej sytuacji, potrafi wywołać realne objawy somatyczne.

„Pacjent może nagle oślepnąć, ogłuchnąć albo doznać całkowitego paraliżu kończyn, mimo że pod względem neurologicznym jest całkowicie zdrowy. To czysty mechanizm psychiczny, który manifestuje się w ciele w sposób niezgodny z anatomią, na przykład poprzez znieczulenie o charakterze 'obrączkowym'” – wyjaśnia dr Murawiec.

Diagnoza to często detektywistyczna praca psychiatry

Rozpoznanie dysocjacji jest wyzwaniem, ponieważ potrafi ona doskonale imitować inne schorzenia. Kluczem jest wychwycenie subtelnych różnic, które lekarze zestawiają w procesie diagnostycznym.

Różnicowanie objawów

Objaw	Choroba organiczna (np. neurologiczna)	Zaburzenie dysocjacyjne
Zasięg paraliżu	Zgodny z przebiegiem nerwów (wzdłuż kończyny)	Niezgodny z anatomią (tzw. znieczulenie „obrączkowe”)
Utrata wzroku/słuchu	Widoczne uszkodzenia narządów lub nerwów	Brak zmian organicznych; funkcja „odcięta” przez psychikę
Głosy w głowie	Często objaw schizofrenii (omamy słuchowe)	Głosy odszczepionych tożsamości (psychoza reaktywna)
Pamięć	Stopniowa degradacja (np. Alzheimer)	Nagłe, selektywne „dziury” dotyczące traumy

Jenny i Split: Gdy tożsamość się dzieli

Na samym szczycie spektrum znajduje się wspomniane dysocjacyjne zaburzenie tożsamości (DID). To sytuacja, w której w jednym człowieku powstają dwie lub więcej osobowości o odrębnej charakterystyce. Mamy to świetnie pokazane choćby w filmie Split w reżyserii M.Night Shyamalana. Główny bohater ma aż 23 osobowości, a każda z nich swoje własne bogate życie, własne nawyki, myśli i emocje. Oczywiście to tylko kino, ale w dużym stopniu dotyka istoty problemu.

Dr Sławomir Murawiec mówi, że słynny przebój Edyty Bartosiewicz pt.: „Jenny”, prawdopodobnie również opowiada o zaburzeniu dysocjacyjnym:

„Tam w pewnym momencie słyszymy zupełnie inny głos, inne przeżycia. Ta Jenny 'włącza się' jako odrębna część osoby, mająca własną dynamikę, której ta główna tożsamość może nie rozumieć”.

Trauma – fundament rozbicia

Dlaczego tak się dzieje, że nasz umysł tworzy równoległe światy? Odpowiedź niemal zawsze kryje się w przeszłości. Dysocjacja to krzyk o pomoc dziecka, które znalazło się w sytuacji nie do zniesienia.

„Trauma w dzieciństwie to fundament. Jeśli dziecko nie może uciec fizycznie przed cierpieniem, ucieka do wewnątrz. Buduje mury w swojej psychice, oddziela ból od świadomości. To tragiczny, ale genialny mechanizm ochronny: 'To nie dzieje się mnie, to dzieje się komuś innemu'” – podkreśla psychiatra.

Na DID leczy się bardzo niewielu pacjentów

Szacuje się, że tylko 1-2% osób z tymi zaburzeniami otrzymuje właściwą pomoc. Wynika to z faktu, że dysocjacja to mistrzyni kamuflażu. Pacjenci latami leczą się na depresję lub lęki, a gdy zgłaszają słyszenie głosów, bywają błędnie uznawani za chorych na schizofrenię. Tymczasem to nie schizofrenia, a fragmenty rozbitej tożsamości próbują dojść do głosu.

Jak rozpoznać sygnały ostrzegawcze u siebie lub bliskich?

• Luki w czasie: Częste poczucie „zgubienia” kilku godzin, niepamiętanie, jak znalazło się w danym miejscu.
• Niespójne zachowania: Nagłe, radykalne zmiany sposobu mówienia czy charakteru, które nie wynikają z nastroju.
• Objawy fizyczne bez przyczyny: Nagłe drętwienia, ślepota czy głuchota, których lekarz internista nie potrafi wyjaśnić.
• Poczucie obcości: Wrażenie patrzenia na siebie „z boku” lub poczucie, że własne ciało nie należy do nas.

Leczenie dysocjacji, w tym jej najbardziej złożonej formy, jest możliwe, jednak jest procesem długofalowym – ale dającym realną nadzieję na powrót do zdrowia. Podstawą jest tu specjalistyczna psychoterapia traumy, która w pierwszej kolejności skupia się na stabilizacji pacjenta i nauce technik, które pozwalają zachować kontakt z rzeczywistością. Dopiero w bezpiecznych warunkach terapeuta pomaga scalić rozbite części tożsamości w jedną, spójną całość, co pozwala pacjentowi odzyskać ciągłość pamięci i pełną kontrolę nad własnym życiem.