Prof. Rzepecki: w terapii ostrej białaczki szpikowej trzeba zlikwidować kilogram komórek nowotworowych
Ostra białaczka szpikowa (AML) to jeden z najbardziej agresywnych nowotworów krwi, w którym czas odgrywa kluczową rolę. Każdego dnia w Polsce diagnozę usłyszą średnio cztery osoby, najczęściej po 60. roku życia, choć choroba dotyka także młodszych pacjentów. Warto wiedzieć, jakie są objawy, których nie wolno lekceważyć, oraz poznać drogę leczenia od pierwszej morfologii po nowoczesne terapie celowane.
- AML to wyścig z czasem, który nieleczony może zabić pacjenta w kilka tygodni
- Diagnostyka opiera się na morfologii krwi i biopsji szpiku oraz badaniach genów
- Leczenie obejmuje indukcję, konsolidację oraz przeszczepienie szpiku u chorych
Czas to życie. W AML liczy się każdy dzień
Ostra białaczka szpikowa jest najczęstszą ostrą białaczką u dorosłych i stanowi około 80% wszystkich zachorowań na ten rodzaj nowotworu. W tej chorobie szczególnie często mówi się o wyścigu z czasem, ponieważ nieleczona może w ciągu zaledwie kilku tygodni lub dwóch miesięcy doprowadzić do śmierci pacjenta.
- Pierwsze objawy białaczki, takie jak podwyższona temperatura, czasem bardzo wysoka, osłabienie, bóle kostno-stawowe zmęczenie, nocne poty, pacjenci zazwyczaj początkowo lekceważą. Nie kojarzą ich z tą poważną chorobą i zrzucają na grypę czy przeziębienie – przestrzega dr Michał Sutkowski, prezes elekt Kolegium Lekarzy Rodzinnych.
Często mylone z niedokrwistością są także zawroty głowy, duszność nasilająca się przy wysiłku oraz gorsza tolerancja aktywności fizycznej. Niepokój powinny budzić również nawracające infekcje, afty w ustach oraz objawy związane ze skazą krwotoczną, takie jak krwawienia z nosa czy problemy z gojeniem drobnych ran. Ważna jest czujność, ponieważ objawy te zazwyczaj występują w swoistym konglomeracie i wymagają pilnego kontaktu z lekarzem podstawowej opieki zdrowotnej.
Od morfologii do badań genetycznych
Proces diagnostyczny zaczyna się od morfologii krwi, której wynik powinien być znany maksymalnie w ciągu doby. Jeśli lekarz zauważy dużą liczbę białych krwinek w połączeniu z niedokrwistością i małą liczbą płytek krwi, obraz ten silnie sugeruje proces nowotworowy. W szpitalu wykonuje się morfologię z rozmazem, która pozwala ocenić budowę komórek i wykryć tzw. blasty, czyli nieprawidłowe prekursory komórek krwiotwórczych. Kolejnym niezbędnym krokiem jest biopsja szpiku, pozwalająca ocenić ilość komórek nowotworowych. Jeśli ich odsetek przekracza 20%, lekarze przeprowadzają tzw. immunofenotypowanie w celu dokładnego określenia rodzaju białaczki. Niezwykle istotną rolę odgrywają badania genetyczne, ponieważ naukowcy zidentyfikowali kilkadziesiąt mutacji wpływających na rokowania. Jedną z najczęstszych jest mutacja w genie FLT3, która występuje u około 30% chorych dorosłych.
- Obecność tej mutacji oznacza bardzo agresywny przebieg choroby i pogarsza prognozy dla chorego – wyjaśnia prof. Piotr Rzepecki, kierownik Kliniki Chorób Wewnętrznych i Hematologii w Wojskowym Instytucie Medycznym – Państwowym Instytucie Badawczym.
Ze względu na szybkość postępu AML, część wyników badań musi być dostępna w ciągu dwóch do czterech dni roboczych, aby nie opóźniać rozpoczęcia terapii.
Redukcja kilograma komórek nowotworowych
Leczenie ostrej białaczki szpikowej jest procesem wieloetapowym, który zaczyna się od farmakoterapii zwanej indukcją.
- Zakłada się, że kiedy chory ma pełnoobjawową ostrą białaczkę, to w jego organizmie znajduje się ok. 1 kg komórek nowotworowych. Trzeba ten kilogram zmniejszyć do 1 grama – obrazowo wyjaśnia ten proces prof. Piotr Rzepecki.
Celem tego etapu jest doprowadzenie do remisji, czyli stanu, w którym objawy ustępują, a w szpiku nie widać podwyższonej liczby komórek nowotworowych. Drugi etap to konsolidacja, czyli wzmocnienie, podczas którego przeprowadza się od dwóch do czterech cykli leczenia, aby pozostały gram komórek zredukować do zaledwie jednego miligrama. Po każdej konsolidacji ocenia się minimalną chorobę resztkową. U pacjentów gorzej rokujących, będących w odpowiednim wieku i dobrym stanie ogólnym, kolejnym krokiem jest allogeniczne przeszczepienie komórek krwiotwórczych. Transplantacja pozwala znacząco obniżyć ryzyko nawrotu choroby, które bez tego zabiegu u osób z grupy wysokiego ryzyka wynosi 70-80%, a po nim spada do 30-40%.
Nowoczesne terapie celowane i powrót do normalności
Współczesna hematologia oferuje chorym coraz nowsze możliwości, w tym terapie celowane przeznaczone dla osób z konkretnymi mutacjami, takimi jak FLT3. Przykładem skuteczności takiego podejścia jest historia pana Michała, u którego po początkowym sukcesie przeszczepienia nastąpił nawrót choroby.
- Ta terapia wyniszczyła mój organizm, ciągle doskwierały mi silne problemy żołądkowe, co doprowadziło do odwodnienia. To był najgorszy okres w moim leczeniu – wspomina swój stan sprzed otrzymania nowoczesnego leku pan Michał.
Zastosowanie leku celowanego cztery lata temu pozwoliło mu uzyskać trwałą remisję i wrócić do aktywności zawodowej oraz sportowej. Wyzwaniem pozostaje jednak pełna refundacja tych terapii, szczególnie w leczeniu po transplantacji, a także stworzenie systemu wsparcia psychicznego. Katarzyna Lisowska z Fundacji Per Humanus zauważa, że u wielu pacjentów po zakończeniu terapii pojawia się lęk przed nawrotem i objawy podobne do stresu pourazowego.
- To choroba, która pojawia się nagle i wywraca życie do góry nogami w ciągu kilku dni – mówi Katarzyna Lisowska. – Towarzyszy temu silny stres, poczucie utraty kontroli i konieczność podejmowania bardzo trudnych decyzji terapeutycznych praktycznie od razu.
Kompleksowa ścieżka pacjenta powinna więc obejmować nie tylko szybką diagnostykę i nowoczesne leki, ale również opiekę nad jakością życia chorego i jego bliskich po wygranej walce z nowotworem.
