Uznano nowy typ cukrzycy. Nawet 25 mln pacjentów mogło mieć błędną diagnozę

Nowy typ cukrzycy: co dokładnie uznano?

W latach 80. Światowa Organizacja Zdrowia wprowadziła do swojej klasyfikacji pojęcie malnutrition‑related diabetes mellitus (MRDM) jako osobną klasę cukrzycy obok postaci wymagających insuliny, niewymagających insuliny i cukrzycy ciążowej. Celem było opisanie pacjentów, którzy byli wyraźnie niedożywieni i mieli trudną do wyjaśnienia cukrzycę, niepasującą ani do typowego obrazu typu 1, ani typu 2.

Kilka lat później WHO usunęła MRDM z oficjalnej klasyfikacji, wskazując na zbyt małą liczbę badań i trudności w odróżnieniu tego zespołu od innych postaci cukrzycy. Mimo to w literaturze naukowej pojawiały się kolejne opisy chorych – najczęściej młodych mężczyzn z krajów o niskich dochodach, z bardzo niskim BMI i cukrzycą oporną na klasyczne szufladki diagnostyczne.

W 2025 r. sytuacja zmieniła się zasadniczo. Międzynarodowy panel ekspertów ds. cukrzycy, a następnie International Diabetes Federation podczas World Diabetes Congress 2025 w Bangkoku, uznały malnutrition‑related diabetes za cukrzycę typu 5 i powołały specjalną grupę roboczą ds. opracowania kryteriów diagnostycznych i zaleceń terapeutycznych. IDF podaje, że to rozpoznanie było długo opóźnione wobec skali problemu w krajach o niskich i średnich dochodach.

Jak niedożywienie prowadzi do cukrzycy? Mechanizm typu 5

Cukrzyca typu 5 rozwija się przede wszystkim u osób, które w kluczowych okresach wzrostu (dzieciństwo, okres dojrzewania) przez dłuższy czas otrzymywały zbyt mało energii i białka. Badania z krajów o dużej skali niedożywienia pokazują, że przewlekły brak wartościowego pożywienia może zaburzać prawidłowy rozwój trzustki – narząd pozostaje mniejszy i ma ograniczoną zdolność wydzielania insuliny w dorosłym życiu.

Według analiz przedstawianych przez IDF i zespoły badawcze, osoby z cukrzycą z niedożywienia mają:

• znacznie obniżone wydzielanie insuliny w porównaniu z cukrzycą typu 2,
   
• lepszą wrażliwość na insulinę niż typowy pacjent z cukrzycą typu 2,
   
• wyraźnie zaburzoną kontrolę glikemii, ale zwykle bez skłonności do kwasicy ketonowej, która jest typowa dla ciężko nieleczonego typu 1.

Oznacza to, że w typie 5 głównym problemem nie jest insulinooporność związana z otyłością, lecz trwały deficyt wydzielania insuliny wynikający z niedorozwoju trzustki po okresach niedożywienia. Mówimy więc o innej drodze do tej samej końcowej konsekwencji – utrwalonej hiperglikemii i powikłaniach naczyniowych.

Czym cukrzyca typu 5 różni się od typów 1 i 2?

Na pierwszy rzut oka obraz kliniczny może przypominać cukrzycę typu 1, ponieważ chorzy są szczupli, często młodzi i mają wyraźnie podwyższony poziom glukozy. Głębsza diagnostyka ujawnia jednak kluczowe różnice:

1. Przeciwciała przeciw trzustce
   W typie 1 stwierdza się zwykle obecność autoprzeciwciał niszczących komórki beta (np. anty‑GAD); w typie 5 takich przeciwciał zazwyczaj nie ma, co sugeruje brak mechanizmu autoimmunologicznego.
    
2. Wrażliwość na insulinę
   W typie 2 dominuje insulinooporność, związana m.in. z nadwagą i zespołem metabolicznym; w typie 5 wrażliwość na insulinę jest zwykle zachowana lub tylko nieznacznie obniżona.
    
3. Ryzyko kwasicy ketonowej
   U wielu chorych z typem 5, mimo wysokich poziomów glukozy, nie dochodzi do kwasicy ketonowej, co odróżnia ich od typowego przebiegu źle kontrolowanej cukrzycy typu 1.
    
4. Tło żywieniowe i społeczne
   W typie 1 i 2 kluczową rolę odgrywają predyspozycje genetyczne, otyłość i styl życia, natomiast w typie 5 dominują czynniki związane z długotrwałą biedą, brakiem dostępu do wartościowego jedzenia oraz ciężką, przewlekłą chorobą prowadzącą do wyniszczenia.

Ze względu na zachowaną wrażliwość tkanek na insulinę i niższe, ale nie zerowe wydzielanie własnej insuliny, intensywne leczenie insuliną według schematów typowych dla cukrzycy typu 1 może u części pacjentów z typem 5 prowadzić do groźnych niedocukrzeń. To jeden z powodów, dla których IDF podkreśla konieczność odrębnych kryteriów i zaleceń terapeutycznych dla tej grupy chorych.

Kto jest szczególnie narażony?

Z dotychczasowych danych wynika, że cukrzyca typu 5 występuje głównie w krajach o niskich i średnich dochodach, zwłaszcza w Azji Południowej i Afryce Subsaharyjskiej. Choroba dotyczy najczęściej:

• osób, które przez wiele lat żyły w warunkach ciężkiego lub umiarkowanego niedożywienia,
   
• młodych dorosłych, u których niedobory żywieniowe występowały już w dzieciństwie i okresie dojrzewania,
   
• pacjentów o bardzo niskim BMI (często poniżej 19 kg/m²),
   
• osób mieszkających w regionach z dużą skalą niepewności żywieniowej (brak stałego dostępu do bezpiecznej żywności).

Analizy z Brazylii pokazują, że ciężka niepewność żywnościowa – brak pewności, czy następny posiłek będzie dostępny i pełnowartościowy – ma wyraźne konsekwencje metaboliczne i jest coraz częściej omawiana w kontekście cukrzycy związanej z niedożywieniem. IDF szacuje, że globalnie typ 5 może dotyczyć 20–25 mln osób, przede wszystkim w regionach najbardziej dotkniętych ubóstwem i niedożywieniem.

W krajach o wyższych dochodach, takich jak Polska, choroba może pojawiać się rzadziej, ale powinna być brana pod uwagę m.in. u osób pochodzących z regionów dotkniętych niedożywieniem, uchodźców, migrantów oraz pacjentów po długotrwałym wyniszczeniu w przebiegu ciężkich chorób.

Jak rozpoznać i leczyć cukrzycę typu 5 – co wiadomo na dziś?

IDF powołała grupę roboczą, której zadaniem jest doprecyzowanie kryteriów diagnostycznych i zasad leczenia cukrzycy typu 5; prace nad oficjalnymi wytycznymi są w toku. Na podstawie dostępnych danych z badań i przeglądów można jednak wskazać elementy, które pomagają odróżnić tę postać od innych typów:

Elementy diagnostyczne (w praktyce specjalistycznej):

• historia przewlekłego niedożywienia w dzieciństwie i młodości,
   
• szczupła budowa ciała, często BMI < 19 kg/m²,
   
• utrwalona hiperglikemia przy braku autoprzeciwciał przeciwwyspowych,
   
• zachowana lub tylko umiarkowanie obniżona wrażliwość na insulinę,
   
• brak skłonności do kwasicy ketonowej pomimo wysokiego stężenia glukozy.

Kierunki leczenia i opieki (wg aktualnych przeglądów):

• bardzo ważne jest wyrównanie stanu odżywienia – zapewnienie odpowiedniej podaży białka, energii, mikroelementów,
   
• stosowanie insuliny wymaga szczególnej ostrożności ze względu na zachowaną wrażliwość tkanek i ryzyko ciężkiej hipoglikemii,
   
• konieczna jest indywidualna ocena – w części przypadków potrzebne są dawki insuliny wyższe niż wynikałoby to z masy ciała, w innych – niższe niż w typowym typie 1,
   
• niezbędna jest edukacja chorych w zakresie rozpoznawania objawów zarówno hiperglikemii, jak i niedocukrzenia,
   
• kluczowe są działania systemowe ograniczające niedożywienie i niepewność żywnościową w populacji, szczególnie dzieci.

Obecnie IDF rozwija program edukacyjny dla personelu medycznego oraz rejestr badań nad typem 5, co ma pozwolić w kolejnych latach na doprecyzowanie zaleceń i lepszą identyfikację chorych.

Źródło: Pubmed - przeglądy naukowe oraz analizy metaboliczne pacjentów z MRDM/typem 5