Upał wpływa nie tylko na seniorów. Pogarsza też zdrowie psychiczne dzieci i młodzieży
Sezon wakacyjny powszechnie kojarzy się z czasem odpoczynku i swobody, jednak dla wielu młodych ludzi wiąże się z gwałtowną zmianą codzienności i wyższym poziomem stresu. Najnowsze analizy epidemiologiczne wskazują na wyraźną rozbieżność między ogólnymi statystykami a sytuacją nieletnich, u których liczba śmierci samobójczych wzrosła w ostatnich latach o 11%. Eksperci zwracają uwagę na pierwsze, często trudno dostrzegalne sygnały oraz na rolę, jaką w porę odgrywa najbliższe otoczenie.
- W latach 2023–2025 liczba samobójstw młodzieży wzrosła o 11%, a każdy wzrost temperatury o 1°C dodatkowo nasila kryzys
- Brak codziennej rutyny, przerwy w terapii, osamotnienie oraz bezsenne, upalne noce nasilają wakacyjny kryzys u młodych
- Pierwsze objawy kryzysu bywają mało widoczne, dlatego kluczowa jest uważna obecność bliskich i szybka reakcja otoczenia
Upał pogarsza zdrowie psychiczne
W latach 2023–2025 w całej polskiej populacji odnotowano spadek liczby samobójstw o 8,7%. Sytuacja wygląda inaczej w grupie dzieci i młodzieży do 19. roku życia, gdzie w tym samym przedziale czasowym nastąpił wzrost o 11%. Dane te pokazują, że najmłodsi pozostają grupą szczególnie wrażliwą na czynniki środowiskowe oraz społeczne. Dodatkowym elementem wpływającym na samopoczucie w okresie letnim bywają warunki pogodowe. Badania opublikowane w „American Journal of Psychiatry” wykazały, że w cieplejszych miesiącach odnotowuje się wzrost liczby samobójstw średnio o 2,68% na każdy wzrost temperatury o 1°C (statystyka ta była wyższa w grupie kobiet). Eksperci zaznaczają, że wysokie temperatury nie stanowią bezpośredniej przyczyny tragedii, lecz działają jako dodatkowy bodziec stresowy. Upalne noce pogarszają jakość snu, co przekłada się na stabilność emocjonalną, a zmiany neurochemiczne zachodzące pod wpływem gorąca mogą nasilać lęk i impulsywność u osób zmagających się z trudnościami.
Brak rutyny i izolacja stresują tak jak szkoła
Wakacje oznaczają dla młodzieży w wieku od 15 do 24 lat całkowitą zmianę dotychczasowego trybu życia. Zamknięcie szkół wiąże się ze zniknięciem codziennej struktury dnia, która dla wielu osób stanowi oparcie. Do tego dochodzą przerwy w procesie terapeutycznym związane z urlopami specjalistów, utrudniony dostęp do placówek pomocowych oraz wyjazdy znajomych tworzących dotychczasową sieć wsparcia. Młodzi ludzie w tym okresie częściej doświadczają samotności i odcięcia od rówieśników. Sytuację pogarsza intensywna ekspozycja na media społecznościowe, w których dominują wyidealizowane relacje z udanego wypoczynku. Utrzymujące się przez dłuższy czas obniżone samopoczucie i brak możliwości skonsultowania się ze specjalistą wyczerpują zdolności adaptacyjne organizmu. Z czasem narastająca bezradność zwiększa ryzyko wystąpienia poważnego kryzysu psychicznego.
Ratownik pierwszego kontaktu
Osoby szukające pomocy w trudnym momencie rzadko kierują pierwsze kroki bezpośrednio do gabinetu psychiatrycznego. Zwykle pierwszym punktem kontaktu stają się bliscy, nauczyciele, lekarze rodzinni, farmaceuci, pielęgniarki, a także ratownicy medyczni i funkcjonariusze służb mundurowych.
- Bardzo rzadko osoba w kryzysie trafia od razu do psychiatry. Najczęściej wcześniej kontaktuje się z lekarzem POZ, nauczycielem, farmaceutą czy funkcjonariuszem służb. Dlatego tak ważne jest, aby wszystkie te środowiska posługiwały się wspólnymi zasadami postępowania i wiedziały, jak reagować na sygnały ostrzegawcze – podkreśla dr Daria Biechowska, ekspertka Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie.
Równie istotne pozostaje zachowanie ciągłości opieki w okresie, gdy wiele instytucji zmienia tryb funkcjonowania.
- Kryzys psychiczny wymaga koordynacji działań. Jeśli szkoła, podstawowa opieka zdrowotna, służby ratunkowe i specjalistyczne placówki psychiatryczne działają w oderwaniu od siebie, ryzyko przeoczenia sygnałów rośnie. Współpraca zwiększa szanse na wczesną interwencję – wskazuje dr hab. Łukasz Wieczorek, ekspert Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie.
Subtelne zmiany w zachowaniu wymagają uwagi bliskich
Początek trudności psychicznych rzadko objawia się wprost. Najczęściej pierwsze symptomy mają postać nieznacznych, lecz utrzymujących się zmian w codziennym zachowaniu. Rezygnacja z dotychczasowych aktywności, widoczne napięcie czy wycofanie z relacji rówieśniczych to sygnały, które powinny wzbudzić czujność otoczenia. Szczególnie niepokojące są sytuacje, gdy młoda osoba:
- przestaje odpowiadać na wiadomości i izoluje się od rówieśników
- mówi o braku sensu, beznadziei lub byciu „ciężarem” dla innych
- nagle porzuca dotychczasowe pasje i aktywności
- reaguje nadmierną drażliwością lub impulsywnością
- wyraźnie zmienia rytm snu (np. nie śpi nocą i przesypia większość dnia).
W takich momentach najważniejsza jest, jak to mówią specjaliści - uważna obecność. Spokojna rozmowa, bez oceniania, moralizowania czy prób natychmiastowego rozwiązania problemu pomaga zbudować poczucie bezpieczeństwa.
- Rozwój kryzysu zdrowia psychicznego ma często charakter stopniowy, a jego pierwsze symptomy bywają mało uchwytne. Dlatego tak ważne jest, aby zwracać uwagę na zmiany w codziennym funkcjonowaniu młodej osoby – przypomina dr Daria Biechowska, ekspertka Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie.
W okresie letnim pomocne okazuje się dbanie o podstawowe elementy codzienności: utrzymanie w miarę stałych godzin snu, wcześniejsze zaplanowanie przerw w terapii oraz podtrzymywanie regularnego kontaktu z bliskimi.
Gdzie szukać pomocy w kryzysie?
Osoby doświadczające trudności psychicznych oraz ich bliscy mogą skorzystać z bezpłatnych, całodobowych numerów pomocowych:
- 800 70 22 22 – Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym
- 116 123 – Telefon Wsparcia Emocjonalnego dla Dorosłych
- 116 111 – Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży (dostępny również czat na stronie 116111.pl)
- 800 12 12 12 – Dziecięcy Telefon Zaufania Rzecznika Praw Dziecka
- 800 100 100 – Telefon dla Rodziców i Nauczycieli w sprawie Bezpieczeństwa Dzieci
- 112 – Numer alarmowy w sytuacji bezpośredniego zagrożenia zdrowia lub życia
Dodatkowe materiały edukacyjne i wskazówki dotyczące pomocy można znaleźć w serwisie biblioteki „Zapobiegajmy samobójstwom” pod adresem zapobiegajmysamobojstwom.pl/biblioteka.
na podst. mat. pras.
