Przedwczesne dojrzewanie u dzieci. Po czym je poznać?
Gdy hormony przyspieszają o kilka lat, dzieci rosną szybciej niż rówieśnicy, ale często płacą za to cenę niższego wzrostu, kompleksów i problemów zdrowotnych. Wyjaśniamy, kiedy dojrzewanie uznaje się za zbyt wczesne, jakie sygnały powinny zaniepokoić rodziców i dlaczego szybka wizyta u endokrynologa naprawdę ma znaczenie.
- U dziewcząt o przedwczesnym dojrzewaniu mówimy, gdy pierwsze objawy pojawiają się przed 8. rokiem życia, u chłopców — przed ukończeniem 9 lat
- Wcześniejsze dojrzewanie najczęściej widać po gwałtownym skoku wzrostu, powiększeniu piersi lub jąder oraz pojawieniu się owłosienia łonowego
- Nie leczone może zakończyć wzrost zbyt wcześnie i wiązać się z ryzykiem niższego wzrostu, nadwagi oraz problemów psychologicznych
Dojrzewanie – kiedy się zaczyna i co jest normą
Pierwsze „pobudzenie” osi podwzgórze–przysadka–gonady zwykle następuje ok. 9-10 r.ż. u dziewcząt i 10-11 r.ż. u chłopców. Proces ten trwa kilka lat i kończy się osiągnięciem pełnej dojrzałości płciowej: miesiączki u dziewcząt i zdolności do produkcji plemników u chłopców. Wiek startu jest w pewnym stopniu dziedziczny, ale może też zależeć od masy ciała, przewlekłego stresu czy stylu życia dziecka.
Przebieg dojrzewania opisuje skala Tannera (pięć etapów rozwoju piersi/ jąder, owłosienia płciowego i innych cech). Pediatra, patrząc na te wskaźniki oraz tempo wzrastania, potrafi odróżnić wariant mieszczący się w normie od zaburzenia wymagającego diagnostyki.
Czytaj też: Naukowcy odkryli niepokojący związek. To może upośledzać rozwój mózgu u najmłodszych
Pierwsze symptomy dojrzewania – czego wypatrywać
U dziewczynek zazwyczaj jako pierwsze rosną piersi, a krótko potem pojawia się meszek łonowy i zapach dojrzałego potu. W ciągu kolejnych miesięcy ciało przyspiesza wzrost nawet o 8-10 cm rocznie, skóra staje się bardziej łojotokowa, a po 2-3 latach od startu pojawia się pierwsza miesiączka.
U chłopców proces zaczyna powiększenie jąder (objętość > 4 ml), potem rośnie prącie, pojawia się owłosienie łonowe, mutacja głosu i szybki przyrost masy mięśniowej. U obu płci rodzice często jako pierwsi zauważają nagłe „wystrzelenie” wzrostu lub zmianę zapachu potu.
Przeczytaj również: Tak działają ci, którzy chcą skrzywdzić dzieci. Ekspertka: Rodzice nieświadomie im pomagają
Jak rozpoznać przedwczesne dojrzewanie?
O „przedwczesnym” dojrzewaniu mówimy, gdy powyższe objawy wystąpią przed 8 r.ż. u dziewczynki lub 9 r.ż. u chłopca. Lekarz zbiera wywiad, ocenia stopień rozwoju wg Tannera, a następnie zleca badania hormonów (LH, FSH, estradiol/testosteron) oraz RTG dłoni w celu sprawdzenia tzw. wieku kostnego. Przyspieszone dojrzewanie kośćca bywa sygnałem, że dziecko zakończy wzrost wcześniej i pozostanie niższe od rówieśników.
Centralne (mózgowe) przedwczesne dojrzewanie stwierdza się, gdy oś podwzgórzowo-przysadkowa „włącza się” za wcześnie; w diagnostyce przydaje się rezonans przysadki. Z kolei tzw. obwodowe może wynikać z guza nadnerczy lub gonad, ekspozycji na hormony płciowe czy rzadkich chorób genetycznych.
Sprawdź też: Rzecznik Praw Pacjenta o metodzie leczenia dzieci: niebezpieczna i potencjalnie szkodliwa
Skąd bierze się przedwczesne dojrzewanie i czy szkodzi?
Najczęstsze przyczyny to „przyspieszenie” fizjologicznego mechanizmu lub mutacje prowadzące do nadmiernego wydzielania GnRH (centralne). Rzadziej winny jest guz przysadki, nadnerczy, jajnika lub jądra, przewlekłe choroby mózgu, a nawet ekspozycja na kosmetyki zawierające estrogeny, otyłość czy długotrwały stres.
Konsekwencje wykraczają poza przyspieszone dorastanie. Dzieci mogą zostać niższe w dorosłości (kończą wzrost zbyt wcześnie), są bardziej narażone na nadwagę, insulinooporność i problemy emocjonalne wynikające z „wyprzedzenia” rówieśników. Dlatego w centralnym przedwczesnym dojrzewaniu stosuje się analogi GnRH, które „pauzują” proces aż do fizjologicznego wieku dojrzewania i pozwalają nadrobić wzrost oraz uniknąć wielu powikłań.
źródła:
- Małecka-Tendera E. Przedwczesne dojrzewanie płciowe – MP.pl, 28 X 2025.
- Pediatric Endocrine Society. Precocious Puberty: A Guide for Families, 2020.
- Banerjee A.A. i in. Precocious puberty: pathophysiology, contemporary issues and way forward, National Academy Science Letters, 2025.
